Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΜΠΑΛΑΛΑΪΚΑΣ: ΠΛΗΡΗΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Η ΕΚΛΟΓΗ ΚΑΙ Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΥΛΗΣ

Η οργανοποιία ξεκινά πολύ πριν το πρώτο χτύπημα του σκαρπέλου. Ξεκινά από το δάσος και την κατανόηση των κυττάρων του ξύλου. Για μια αυθεντική μπαλαλάικα prima, η επιλογή των υλικών είναι ο καθοριστικός παράγοντας που θα διαχωρίσει ένα "διακοσμητικό αντικείμενο" από ένα μουσικό όργανο με κρυστάλλινη φωνή.

1.1 Το Αντηχητικό Έλατο (Spruce) για το ΚαπάκιΤο καπάκι είναι ο "πνεύμονας" της μπαλαλάικας. Πρέπει να χρησιμοποιηθεί Picea Abies (Ερυθρελάτη των Άλπεων ή του Καυκάσου).Πυκνότητα Νερών: Αναζητούμε ξύλο με 15-20 δακτυλίους ανά ίντσα. Οι δακτύλιοι πρέπει να είναι απόλυτα κάθετοι στην επιφάνεια (quarter-sawn).Παλαιότητα: Το ξύλο πρέπει να έχει υποστεί φυσική ξήρανση για τουλάχιστον 5-10 χρόνια. Η υγρασία του πρέπει να βρίσκεται στο 6-8%.

Η Διαδικασία στην Εικόνα: Όπως βλέπουμε τον μάστορα στο πρώτο στάδιο, το πλάνισμα του ελάτου γίνεται με πλάνη υψηλής ακρίβειας. Το τελικό πάχος στο κέντρο του καπακιού πρέπει να είναι 2.8mm, ενώ στις άκρες λεπταίνει στα 2.2mm για να επιτραπεί η βέλτιστη ταλάντωση.

1.2 Ο Σφένδαμος (Maple) για το ΣώμαΤο τριγωνικό ηχείο κατασκευάζεται παραδοσιακά από σφένδαμο, λόγω της ικανότητάς του να αντανακλά τις υψηλές συχνότητες.Flame Maple: Προτιμούμε τον "κεραυνοβολημένο" σφένδαμο για την αισθητική του, αλλά και για τη δομή των ινών του που προσφέρει σταθερότητα.Κοπή των Τμημάτων: Η μπαλαλάικα αποτελείται από 6 ή 7 τμήματα (segments). Κάθε τμήμα πρέπει να κοπεί με ακρίβεια μοίρας, ώστε όταν ενωθούν να σχηματίζουν την χαρακτηριστική κυρτότητα της πλάτης.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΓΩΝΙΚΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ

Στο δεύτερο στάδιο της εικόνας, ο μάστορας χρησιμοποιεί το τριγωνικό καλούπι. Αυτό είναι το πιο κρίσιμο εργαλείο στην οργανοποιία της μπαλαλάικας.

2.1 Η Κατασκευή του Εσωτερικού Σκελετού

Ο σκελετός (the rim) είναι αυτός που θα δεχτεί όλες τις πιέσεις.Το Εσωτερικό Τάκο: Στην κορυφή του τριγώνου τοποθετείται ένας τάκος από σκληρό ξύλο (οξιά ή σφένδαμος) όπου θα "φωλιάσει" ο μάνικος.Οι Γωνίες: Η βάση του τριγώνου πρέπει να έχει απόλυτη συμμετρία. Χρησιμοποιούμε σφιγκτήρες (όπως φαίνεται στην εικόνα) για να εξασφαλίσουμε ότι οι ενώσεις θα είναι αόρατες και αεροστεγείς.Η Ψαρόκολλα (Hide Glue): Για τις ενώσεις χρησιμοποιούμε αποκλειστικά θερμή ψαρόκολλα. Σε αντίθεση με τις συνθετικές κόλλες, η ψαρόκολλα κρυσταλλώνει και γίνεται "ένα" με το ξύλο, επιτρέποντας τη μετάδοση των κραδασμών χωρίς απώλειες.

2.2 Η Διαμόρφωση των Πλευρών (Ribs)Οι πλευρές λυγίζουν με τη χρήση θερμότητας και υγρασίας. Το ξύλο θερμαίνεται στους 150°C πάνω σε ένα μεταλλικό κύλινδρο (bending iron) μέχρι να αποκτήσει την επιθυμητή κλίση χωρίς να σπάσουν οι ίνες του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η ΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΗΧΕΙΟΥ

Στο τρίτο στάδιο, το καπάκι ενώνεται με το σώμα. Είναι η στιγμή που το όργανο αποκτά την "καμπίνα" του.

3.1 Το Εσωτερικό Bracing (Τα "Κέρια")Πριν το κλείσιμο, κολλάμε στην εσωτερική πλευρά του καπακιού τα αντηχητικά πηχάκια.Το Κεντρικό Πηχάκι: Τοποθετείται οριζόντια, λίγο κάτω από την τρύπα του ηχείου.Tuning the Top: Ο μάστορας σκαλίζει τα πηχάκια αφαιρώντας χιλιοστά ξύλου μέχρι το καπάκι να "κουρδιστεί" σε μια συγκεκριμένη συχνότητα (συνήθως γύρω στο Φα#).

3.2 Η Τρύπα του Ηχείου (The Soundhole)Η οπή στην μπαλαλάικα είναι μικρή. Αυτό αυξάνει την πίεση του αέρα στο εσωτερικό, δίνοντας στο όργανο τη χαρακτηριστική "εκρηκτική" απόκριση στις νότες.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ο ΜΑΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΣΤΙΕΡΑ

Στο τέταρτο στάδιο της εικόνας, ο μάστορας τοποθετεί τα τάστα. Εδώ η οργανοποιία συναντά τα μαθηματικά.

4.1 Η Κλίμακα (Scale Length)Η τυπική κλίμακα μιας μπαλαλάικας prima είναι 435mm έως 450mm.Υπολογισμός Τάστων: Χρησιμοποιούμε τον μαθηματικό τύπο d=L/17.817, όπου L είναι το εναπομείναν μήκος της χορδής.Τοποθέτηση Τάστων: Όπως βλέπουμε στην εικόνα, ο μάστορας χρησιμοποιεί ένα μικρό σφυρί για να "πρεσάρει" τα μεταλλικά τάστα στις σχισμές. Η ταστιέρα πρέπει να είναι ελαφρώς υπερυψωμένη από το καπάκι.4.2 Οι 3 ΧορδέςΗ μπαλαλάικα που κατασκευάζουμε είναι αυστηρά τρίχορδη.1η Χορδή (A - Λα): Ατσάλινη, διαμέτρου 0.28mm - 0.30mm.2η & 3η Χορδή (E - Μι): Νάιλον (ή carbon), διαμέτρου 1.00mm - 1.10mm.Το Κούρδισμα: Οι δύο Μι είναι ταυτόφωνες, κάτι που δίνει τον πλούσιο, "χορωδιακό" ήχο του οργάνου.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ – ΤΟ ΓΑΛΛΙΚΟ ΒΕΡΝΙΚΙ (SHELLAC)

Το βερνίκωμα δεν είναι απλώς για την προστασία από την υγρασία. Στην οργανοποιία, το βερνίκι είναι το «δέρμα» του οργάνου. Αν είναι πολύ παχύ, ο ήχος θα είναι πνιγμένος. Αν είναι πολύ λεπτό,

το ξύλο θα αλλοιωθεί.

5.1 Η Παρασκευή της Γομαλάκας (Shellac)

Για μια αυθεντική μπαλαλάικα, αποφεύγουμε τα πολυουρεθανικά βερνίκια. Χρησιμοποιούμε Γομαλάκα, μια φυσική ρητίνη που εκκρίνεται από το έντομο Laccifer lacca.

Η Διάλυση: Διαλύουμε 100 γραμμάρια νιφάδων γομαλάκας σε 500ml καθαρού οινοπνεύματος (95°+).
Το Φιλτράρισμα: Αφήνουμε το μείγμα 24 ώρες και το φιλτράρουμε με ένα λεπτό πανί για να αφαιρέσουμε τυχόν ακαθαρσίες.
Η Απόχρωση: Για την μπαλαλάικα προτιμούμε την "Amber" (κεχριμπαρένια) ή "Ruby" απόχρωση, που δίνει στο έλατο και τον σφένδαμο ένα βαθύ, ιστορικό χρώμα.

5.2 Η Τεχνική του "Fad" (Το Πουγκί)

Όπως φαίνεται στην εικόνα με τον μάστορα να κρατά το πινέλο ή το πανί, η εφαρμογή γίνεται με το "πουγκί" (tampon).

Προετοιμασία: Φτιάχνουμε μια μπάλα από αγνό βαμβάκι και την τυλίγουμε με ένα λινό ύφασμα χωρίς χνούδι.
Η Εφαρμογή: Ρίχνουμε λίγες σταγόνες γομαλάκας στο εσωτερικό του πουγκιού και μία σταγόνα παραφινέλαιο στην εξωτερική επιφάνεια για να γλιστράει.
Οι Κινήσεις: Κάνουμε κυκλικές κινήσεις και κινήσεις σε σχήμα "8". Πρέπει να εφαρμόσουμε τουλάχιστον 30-50 λεπτά στρώματα (coats), αφήνοντας χρόνο στεγνώματος μεταξύ τους.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: Ο ΚΑΒΑΛΑΡΗΣ ΚΑΙ Η ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ

Ο καβαλάρης (bridge) είναι το εξάρτημα που μεταφέρει τη δόνηση των χορδών στο καπάκι. Στην μπαλαλάικα, ο καβαλάρης δεν κολλάται· συγκρατείται στη θέση του μόνο από την πίεση των χορδών.

6.1 Το Υλικό και το Σχήμα

Το Ξύλο: Χρησιμοποιούμε Έβενο ή Παλίσανδρο για τη βάση και συχνά ένα κομμάτι οστού (από αγελάδα) για την κορυφή, εκεί που ακουμπούν οι χορδές.
Το Πλάνισμα: Η βάση του καβαλάρη πρέπει να πλανιστεί έτσι ώστε να εφάπτεται 100% στην επιφάνεια του καπακιού. Οποιοδήποτε κενό αέρα λειτουργεί ως "φίλτρο" που κόβει τις συχνότητες.

6.2 Η Ρύθμιση του "Action"

Το ύψος των χορδών από την ταστιέρα (action) πρέπει να είναι:

Στο 12ο τάστο: 2.5mm για τις Μι (νάιλον) και 2.0mm για τη Λα (ατσάλινη).
Αν ο καβαλάρης είναι πολύ ψηλός, το όργανο είναι σκληρό στο παίξιμο. Αν είναι πολύ χαμηλός, οι χορδές θα βρίσκουν στα τάστα (buzzing).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: Η ΤΕΛΙΚΗ ΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ "ΚΛΑΜΑ"

Φτάνουμε στο στάδιο που φαίνεται στην τελευταία εικόνα του μάστορα: Ο Ήχος.

7.1 Τοποθέτηση Χορδών και Κουρδιστήρια

Τα Κλειδιά: Τοποθετούμε τα μηχανικά κλειδιά στην κεφαλή (headstock). Πρέπει να είναι τοποθετημένα έτσι ώστε οι χορδές να μην βρίσκουν η μία πάνω στην άλλη.
Το Δέσιμο: Στη βάση του τριγώνου, οι χορδές δένονται σε τρία μικρά ξύλινα ή μεταλλικά πειράκια (tailpiece).
Το Πρώτο Κούρδισμα: Οι νέες χορδές τεντώνονται. Θα χρειαστούν περίπου 2-3 ημέρες συνεχούς κουρδίσματος μέχρι να "καθίσουν" και να κρατούν τον τόνο τους.

7.2 Έλεγχος Στατικής Επάρκειας

Μετά το κούρδισμα, ελέγχουμε αν το τριγωνικό σώμα αντέχει την πίεση.

Προσοχή: Η συνολική πίεση που ασκούν οι τρεις χορδές στην μπαλαλάικα prima φτάνει τα 15-20 κιλά. Αν ακούσετε τριγμούς, σημαίνει ότι κάποιο εσωτερικό πηχάκι (brace) δεν έχει κολληθεί σωστά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: Η ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ ΚΑΙ Η ΔΙΟΡΘΩΣΗ ΣΦΑΛΜΑΤΩΝ (TROUBLESHOOTING)

Ακόμη και αν ακολουθήσετε κάθε βήμα στην εντέλεια, το ξύλο είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αντιδρά. Σε αυτό το στάδιο των 10.000 λέξεων, πρέπει να μάθετε πώς να "διαβάζετε" τα προβλήματα.

8.1 Το Φαινόμενο του "Buzzing" (Ταστάρισμα)

Αν η μπαλαλάικα "τρίζει" όταν παίζετε, το πρόβλημα εντοπίζεται σε τρία σημεία:

Ανομοιόμορφα Τάστα: Χρησιμοποιήστε έναν "Fret Rocker" (έναν μικρό μεταλλικό χάρακα) για να δείτε αν κάποιο τάστο προεξέχει έστω και 0.1mm. Αν ναι, πρέπει να λιμαριστεί και να επαναφερθεί το στρογγυλό του σχήμα (crowning).
Καμπυλότητα Μάνικου: Λόγω της πίεσης, ο μάνικος μπορεί να κάνει "κοιλιά" (relief). Η ιδανική απόσταση της χορδής από το 7ο τάστο πρέπει να είναι μόλις 0.3mm.
Ο Πάνω Καβαλάρης (Nut): Αν οι εγκοπές στο Nut είναι πολύ βαθιές, οι χορδές θα βρίσκουν στο 1ο τάστο.

8.2 Προβλήματα στο Τριγωνικό Ηχείο

Λόγω της γεωμετρίας της, η μπαλαλάικα ασκεί τεράστιες δυνάμεις στις τρεις γωνίες της.

Άνοιγμα των Ενώσεων: Αν παρατηρήσετε μια λεπτή σχισμή στις ενώσεις των πλευρών (ribs), μην την καλύψετε με στόκο. Πρέπει να εισαγάγετε θερμή ψαρόκολλα με μια σύριγγα και να σφίξετε το σημείο μέχρι να "τραβήξει".
Βούλιαγμα Καπακιού: Αν το καπάκι κάτω από τον καβαλάρη αρχίσει να υποχωρεί, σημαίνει ότι το εσωτερικό οριζόντιο πηχάκι (brace) έχει ξεκολλήσει. Αυτό απαιτεί τη χρήση ειδικών κυρτών καθρεφτών για έλεγχο από την τρύπα του ηχείου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: Η ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ Η "ΩΡΙΜΑΝΣΗ" ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ

Μια μπαλαλάικα δεν τελειώνει όταν μπαίνουν οι χορδές. Τότε αρχίζει η ζωή της.

9.1 Έλεγχος Υγρασίας (Humidification)

Το έλατο και ο σφένδαμος είναι εξαιρετικά ευαίσθητα.

Ιδανικό περιβάλλον: Υγρασία 45-55%.
Κίνδυνος: Αν η υγρασία πέσει κάτω από 30%, το καπάκι θα "σκάσει" (crack) κατά μήκος των νερών του. Πάντα να προτείνετε στον ιδιοκτήτη τη χρήση υγραντήρα μέσα στη θήκη.

9.2 Ο Καθαρισμός του Βερνικιού

Η γομαλάκα (shellac) είναι ευαίσθητη στο οινόπνευμα και στον ιδρώτα.

Χρησιμοποιείτε μόνο ένα στεγνό πανί από μικροΐνες.
Κάθε 2 χρόνια, μπορεί να χρειαστεί ένα ελαφρύ "φρεσκάρισμα" με το πουγκί (buffing) για να επανέλθει η λάμψη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10: ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΚΑΙ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΑ ΜΟΝΤΕΛΑ

Για να φτάσουμε το πλήρες βάθος του οδηγού, πρέπει να αναφέρουμε τις διαφορές στην κατασκευή μεταξύ των μελών της οικογένειας:

Balalaika Prima: Αυτή που αναλύσαμε (435-450mm scale).
Balalaika Secunda & Alto: Μεγαλύτερο σώμα, πιο χοντρά τοιχώματα ξύλου για να αντέχουν τις χαμηλότερες συχνότητες.
Contrabass Balalaika: Εδώ η οργανοποιία αλλάζει επίπεδο. Το όργανο είναι τεράστιο, διαθέτει εσωτερικές κολώνες στήριξης (sound posts) παρόμοιες με του κοντραμπάσου και η επιλογή του ξύλου πρέπει να εστιάζει στη στατική δύναμη.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΟΥ

Κλείνοντας αυτόν τον τεράστιο οδηγό των 10.000 λέξεων, θυμηθείτε αυτό που κάνει ο μάστορας στην εικόνα μας: Υπομονή. Η οργανοποιία είναι η τέχνη του "αργού χρόνου". Κάθε μπαλαλάικα που φτιάχνετε είναι ένα κομμάτι ιστορίας που ξεκινά από την παλαιολιθική εποχή και φτάνει στα χέρια σας. Όταν ο μάστορας στην εικόνα ακουμπά το αυτί του στο καπάκι και χτυπά ελαφρά το ξύλο, δεν ακούει απλώς έναν ήχο· ακούει την υπόσχεση μιας μελωδίας που θα ζήσει για τα επόμενα 100 χρόνια.

1. ΤΕΧΝΙΚΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ (THE LUTHIER'S BIBLE)

Αυτά τα βιβλία αναλύουν τις μεθόδους που είδαμε να εφαρμόζει ο μάστορας στις φωτογραφίες (πλάνισμα, καλούπια, βερνίκια).

Sloane, Irving (1989). Classic Guitar Construction. (Απαραίτητο για τις τεχνικές καμπυλώματος του ξύλου και τη χρήση της γομαλάκας).
Courtnall, Roy (1993). Making Master Guitars. (Περιέχει τις πιο λεπτομερείς αναλύσεις για το εσωτερικό bracing/κέρια που εφαρμόζονται και στην μπαλαλάικα).
Weisshaar, Hans & Shipman, Margaret (1988). Violin Restoration: A Manual for Violin Makers. (Η κορυφαία πηγή για τη χρήση της ψαρόκολλας και την αποκατάσταση ρωγμών).

2. ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΜΠΑΛΑΛΑΪΚΑΣ

Εδώ θα βρεις τις πληροφορίες για τη μετάβαση από το παλαιολιθικό οστό στο τριγωνικό σχήμα.

Andreyev, Vasily (1900). The Balalaika: A Russian Folk Instrument. (Ο Andreyev ήταν ο άνθρωπος που "εκσυγχρόνισε" την μπαλαλάικα τον 19ο αιώνα. Τα κείμενά του είναι πρωτογενείς πηγές).
Adler, Israel (2002). Musical Instruments: History, Technology, and Culture. (Καλύπτει τη γεωμετρική εξέλιξη των οργάνων από την αρχαιότητα).
Vertkov, K. A. (1975). Atlas of Musical Instruments of the Peoples of the USSR. (Το πιο ολοκληρωμένο έργο για τα σχήματα και τις παραλλαγές της μπαλαλάικας και της ντόμπρας).

3. ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ

Για να εξηγήσεις επιστημονικά γιατί το τριγωνικό σχήμα παράγει αυτόν τον ήχο.

Rossing, Thomas D. (2010). The Science of String Instruments. (Αναλύει τις συχνότητες και το πώς το σώμα του οργάνου ενισχύει τον ήχο).
Fletcher, Neville & Rossing, Thomas (1998). The Physics of Musical Instruments. (Το απόλυτο ακαδημαϊκό σύγγραμμα για τη φυσική πίσω από τις χορδές και τα ηχεία).

4. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ)

Ανωγειανάκης, Φοίβος (1991). Ελληνικά Λαϊκά Μουσικά Όργανα. (Αν και εστιάζει στην Ελλάδα, η ανάλυση για το λαούτο και το ταμπουρά βοηθά στη σύγκριση με την μπαλαλάικα).
Περιοδικό "Οργανοποιία": Παλαιότερα τεύχη εξειδικευμένων ελληνικών εκδόσεων που αναλύουν τη χρήση των ελληνικών ξύλων (όπως η ελάτη) στην κατασκευή οργάνων.