ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ
Η αρμενική μουσική δεν είναι απλώς ένας συνδυασμός ήχων, αλλά το ηχητικό αποτύπωμα μιας ιστορίας 3.000 ετών. Οι ρίζες της βυθίζονται στην προχριστιανική εποχή, στα υψίπεδα του Αραράτ και την πανίσχυρη αυτοκρατορία των Ουραρτού (9ος-6ος αι. π.Χ.). Αρχαιολογικά ευρήματα, όπως ορειχάλκινα κύμβαλα και αναπαραστάσεις σε αγγεία, μαρτυρούν πως η μουσική κατείχε κεντρικό ρόλο στις λατρευτικές τελετές. Με την πάροδο των αιώνων, η Αρμενία, ως σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, δέχτηκε επιρροές από τους Χετταίους, τους Σουμέριους και τους Πέρσες, όμως κατάφερε να διατηρήσει έναν εντελώς διακριτό χαρακτήρα, βασισμένο στη μονοφωνική δομή και τις ιδιαίτερες τροπικές κλίμακες.
Η έλευση του Χριστιανισμού το 301 μ.Χ. αποτέλεσε σημείο καμπή. Η παγανιστική μουσική των ναών μεταμορφώθηκε σε εκκλησιαστική υμνωδία. Τον 8ο αιώνα αναπτύχθηκε το σύστημα των Khaz, μια μοναδική σημειογραφία που επέτρεπε την καταγραφή της μουσικής πολύ πριν από τη δυτική σημειογραφία. Η αρμενική μουσική χαρακτηρίζεται από τη "ψυχή" της: μια μελαγχολία που πηγάζει από τα ιστορικά βιώματα, αλλά και μια ρωμαλέα δύναμη που αντανακλά το τραχύ ορεινό τοπίο.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΟΙ GUSAN – ΟΙ ΦΥΛΑΚΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ
Οι Gusan υπήρξαν οι βάρδοι, οι ποιητές και οι μουσικοί της αρχαίας και μεσαιωνικής Αρμενίας. Στην παγανιστική εποχή, ήταν οι τελετάρχες σε γάμους, κηδείες και βασιλικά συμπόσια. Τραγουδούσαν έπη, όπως τον "Δαβίδ του Σασούν", διατηρώντας ζωντανή την εθνική μνήμη. Παρά την αρχική δίωξη από τη χριστιανική εκκλησία, οι Gusan επιβίωσαν επειδή ο λαός τους θεωρούσε απαραίτητους για την κοινωνική του ζωή.
Η τέχνη τους εξελίχθηκε τον 17ο αιώνα στη μορφή των Ashough. Ο Ashough (τροβαδούρος) ήταν ένας καλλιτέχνης υψηλής δεξιοτεχνίας που έπρεπε να γνωρίζει ποίηση, μουσική σύνθεση και τον χειρισμό οργάνων όπως η Kamancha ή το Saz. Κορυφαία μορφή υπήρξε ο Sayat-Nova, ο οποίος κατάφερε να συνθέσει τραγούδια που τραγουδιούνται μέχρι σήμερα, αποτελώντας τη γέφυρα μεταξύ της λαϊκής παράδοσης και της έντεχνης δημιουργίας. Οι Gusan και οι Ashough δεν ήταν απλοί διασκεδαστές· ήταν οι φιλόσοφοι του λαού, χρησιμοποιώντας τη μουσική για να διδάξουν ηθική, αγάπη και πατριωτισμό.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Ο ΡΥΘΜΟΣ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ – ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ
Ο αρμενικός χορός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τη μουσική και αντικατοπτρίζει την καθημερινή ζωή, τη δουλειά στον αγρό και την πολεμική αρετή.
Yarkhushta: Ένας αρχαίος πολεμικός χορός όπου οι χορευτές χτυπούν τις παλάμες τους με δύναμη, συμβολίζοντας τη σύγκρουση των όπλων.
Kochari: Ο πιο γνωστός αρμενικός χορός, που μιμείται τις κινήσεις των αγριοκάτσικων πάνω στους βράχους. Είναι χορός ενότητας, όπου οι συμμετέχοντες κρατούνται σφιχτά από τους ώμους.
Shalakho: Ένας γρήγορος, δεξιοτεχνικός χορός που απαιτεί μεγάλη ευλυγισία και ενέργεια.
Οι χοροί αυτοί συνοδεύονται πάντα από το Dhol (τύμπανο) και τη Zurna, δημιουργώντας έναν εκκωφαντικό και ρυθμικό ήχο που δονεί το έδαφος, δίνοντας το σύνθημα για την έναρξη κάθε μεγάλης γιορτής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΤΑ ΠΝΕΥΣΤΑ ΚΑΙ ΚΡΟΥΣΤΑ ΟΡΓΑΝΑ – ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΗΧΟΣ
Η Αρμενία έχει δώσει στον κόσμο μερικά από τα πιο αναγνωρίσιμα πνευστά όργανα, με το Duduk να κρατά τα πρωτεία.
Duduk (Tsiranapogh):
Κατασκευή: Κατασκευάζεται αποκλειστικά από ξύλο βερικοκιάς (Prunus armeniaca), το οποίο του χαρίζει τον μοναδικό, βελούδινο ήχο του. Το σώμα του είναι ένας κυλινδρικός σωλήνας με 8 τρύπες μπροστά και μία πίσω. Το μυστικό βρίσκεται στη γλωσσίδα (Ghamish), ένα μεγάλο διπλό καλάμι που απαιτεί ειδική επεξεργασία για να παράγει τον "ανθρώπινο" ήχο του.
Προέλευση: Γνήσιο αρμενικό όργανο, σύμβολο της εθνικής ταυτότητας.
Zurna:
Κατασκευή: Επίσης από βερικοκιά, αλλά με κωνικό σώμα και μικρότερη γλωσσίδα. Ο ήχος της είναι οξύς και δυνατός, σχεδιασμένος για ανοιχτούς χώρους.
Επιρροή: Αν και συναντάται σε όλη την Εγγύς Ανατολή, η αρμενική Zurna διακρίνεται για την τεχνική του "circular breathing" που χρησιμοποιούν οι ντόπιοι δεξιοτέχνες.
Dhol:
Κατασκευή: Το σώμα είναι από ξύλο καρυδιάς ή βερικοκιάς. Οι δύο πλευρές καλύπτονται από δέρμα ψαριού ή προβάτου. Η μία πλευρά είναι πιο παχιά για τα μπάσα και η άλλη πιο λεπτή για τα πρίμα.
Ρόλος: Είναι ο καρδιακός παλμός της αρμενικής μουσικής.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΤΑ ΕΓΧΟΡΔΑ ΟΡΓΑΝΑ – ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ
Τα έγχορδα της Αρμενίας αποτελούν το απόγειο της οργανοποιίας, συνδυάζοντας την ακουστική με την υψηλή ξυλογλυπτική.
Kamancha:
Κατασκευή: Το ηχείο (Chanakh) έχει σχήμα ημισφαιρίου και κατασκευάζεται από ξύλο καρυδιάς ή μουριάς. Η "πρόσοψη" καλύπτεται από δέρμα ψαριού. Διαθέτει τέσσερις χορδές (μετά την αναβάθμιση από τον Sasha Oganesashvili) και παίζεται με δοξάρι.
Μουσικοί: Ο Sayat-Nova ήταν ο διασημότερος παίκτης, ενώ σήμερα ο Tigran Mansurian την έχει εντάξει σε σύγχρονες συνθέσεις.
Tar:
Κατασκευή: Ένα όργανο σε σχήμα 8, σκαμμένο από ξύλο μουριάς. Η μεμβράνη του είναι από δέρμα καρδιάς βοδιού. Διαθέτει 11 χορδές και παράγει έναν μεταλλικό, κρυστάλλινο ήχο.
Επιρροή: Υπάρχει κοινή παράδοση με την Περσία και το Αζερμπαϊτζάν, αλλά ο αρμενικός Tar έχει ιδιαίτερο κούρδισμα και τεχνική vibrato.
Kanon:
Κατασκευή: Τραπεζοειδές ψαλτήρι με 72 χορδές. Το soundboard είναι από ξύλο πλάτανου και ένα τμήμα του καλύπτεται από δέρμα ψαριού ή κατσίκας, πάνω στο οποίο πατάει ο γάϊδαρος (γέφυρα). Οι οργανοποιοί χρησιμοποιούν "μαντάλια" (μικρούς μοχλούς) για να αλλάζουν τα ημιτόνια κατά τη διάρκεια του παιξίματος.
Oud:
Η αρμενική μουσική, μέσα από αυτά τα όργανα και τους δημιουργούς τους, παραμένει μια ζωντανή δύναμη που εξελίσσεται, διατηρώντας όμως πάντα το άρωμα του ξύλου της βερικοκιάς και την ηχώ των αρχαίων βουνών.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΑΝΔΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ: ΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΑΙΩΝΩΝ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ ΚΑΙ Η ΕΠΟΠΟΙΙΑ ΤΩΝ GUSAN
Η αρμενική μουσική δεν αποτελεί απλώς ένα καλλιτεχνικό φαινόμενο, αλλά έναν ζωντανό οργανισμό που αναπνέει μέσα από την πέτρα και το χώμα των αρμενικών υψιπέδων εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η ιστορία της ξεκινά από την αυγή του πολιτισμού, στην περιοχή γύρω από το όρος Αραράτ. Οι πρώτες αναφορές εντοπίζονται στην εποχή του βασιλείου των Ουραρτού (9ος-6ος αιώνας π.Χ.), όπου η μουσική ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θεουργία και τη λατρεία. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν φέρει στο φως χάλκινα κύμβαλα, κουδούνια και αναπαραστάσεις σε σφραγιδόλιθους που απεικονίζουν τελετουργικούς χορούς συνοδεία πνευστών και εγχόρδων. Αυτή η αρχέγονη περίοδος έθεσε τις βάσεις για τη μονοφωνική δομή της αρμενικής μουσικής, η οποία βασίζεται στην καθαρότητα της μελωδικής γραμμής και στον πλούτο των μικροτονικών διαστημάτων.
Με την πάροδο των αιώνων και την εδραίωση του αρμενικού έθνους, η μουσική έγινε το κύριο μέσο διατήρησης της συλλογικής μνήμης. Ιδιαίτερα μετά το 301 μ.Χ., όταν η Αρμενία έγινε το πρώτο κράτος που υιοθέτησε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία, η μουσική παράδοση διχάστηκε σε δύο κλάδους που όμως παρέμειναν συγκοινωνούντα δοχεία: την εκκλησιαστική (sharakans) και τη λαϊκή-κοσμική. Εδώ εμφανίζονται οι Gusan (Γκουζάν), οι θρυλικοί βάρδοι της Αρμενίας.
Οι Gusan ήταν πολύ περισσότερα από απλοί τραγουδιστές. Ήταν οι «ζωντανές βιβλιοθήκες» του έθνους. Στην παγανιστική Αρμενία, υπηρετούσαν στους ναούς και στις βασιλικές αυλές των Αρσακιδών. Φορούσαν πολύχρωμα ενδύματα, συχνά μάσκες, και χρησιμοποιούσαν την παντομίμα, τον χορό και την ποίηση για να διηγηθούν τα κατορθώματα των ηρώων. Η λέξη "Gusan" πιστεύεται ότι έχει παρθική προέλευση και αναφέρεται σε εκείνον που κατέχει την τέχνη της αφήγησης μέσω του μέλους. Ήταν αυτοί που διέσωσαν το έπος «Δαβίδ του Σασούν», μεταφέροντας από στόμα σε στόμα την αντίσταση του λαού ενάντια στους Άραβες κατακτητές.
Παρά την αρχική καχυποψία της Εκκλησίας, η οποία θεωρούσε τις παραστάσεις των Gusan «διαβολικές» λόγω του έντονου συναισθηματισμού και των παγανιστικών καταβολών τους, οι βάρδοι αυτοί έγιναν οι προστάτες της αρμενικής γλώσσας και ταυτότητας κατά τους αιώνες των ξένων κυριαρχιών (Περσών, Βυζαντινών, Αράβων και Οθωμανών). Τον 17ο αιώνα, η παράδοση των Gusan μετεξελίχθηκε στους Ashough (Ασούγκ). Ενώ οι Gusan ανήκαν περισσότερο στην προφορική και θεατρική παράδοση, οι Ashough εισήγαγαν μια πιο δομημένη ποιητική φόρμα, συχνά επηρεασμένη από τις αυλικές παραδόσεις της Ανατολής, αλλά πάντα με αρμενική ψυχή.
Η κληρονομιά των βάρδων είναι αυτή που κράτησε ζωντανό τον ήχο των παραδοσιακών οργάνων. Κάθε τραγούδι ενός Gusan ήταν μια ιεροτελεστία· πριν ξεκινήσουν, κούρδιζαν το Saz ή την Kamancha τους με τρόπο που να αντηχεί τον πόνο ή τη χαρά της περίστασης. Χωρίς αυτούς, η αρμενική μουσική θα είχε χαθεί στα βάθη του χρόνου. Σήμερα, η μορφή του Gusan παραμένει το απόλυτο σύμβολο του καλλιτέχνη που δεν δημιουργεί για τη δόξα, αλλά για να υπηρετήσει την αλήθεια του λαού του.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΟΙ ΧΟΡΟΙ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ – ΡΥΘΜΟΣ, ΚΙΝΗΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ
Ο αρμενικός χορός είναι η οπτική αναπαράσταση της μουσικής. Δεν πρόκειται για απλή διασκέδαση, αλλά για μια γεωμετρική έκφραση της αρμενικής ψυχής. Οι χοροί της Αρμενίας διακρίνονται για τη σύνδεσή τους με τα στοιχεία της φύσης και την ιστορία των μαχών.
Κυρίαρχη θέση κατέχει ο Kochari. Οι ρίζες του ανάγονται στη λατρεία του κριαριού. Οι χορευτές, πιασμένοι σφιχτά από τους ώμους, σχηματίζουν μια αδιάσπαστη αλυσίδα, συμβολίζοντας την ενότητα του έθνους. Οι απότομες κινήσεις των ποδιών και οι αναπηδήσεις μιμούνται την προσπάθεια του ζώου να σταθεί στους απόκρημνους βράχους του Καυκάσου. Ο Kochari είναι χορός αντοχής και δύναμης, και το 2017 αναγνωρίστηκε από την UNESCO ως μέρος της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.
Ένας άλλος εμβληματικός χορός είναι ο Yarkhushta, ο παραδοσιακός πολεμικός χορός των Αρμενίων από την περιοχή του Σασούν. Είναι ένας χορός «κρούσης», όπου οι άνδρες χωρίζονται σε δύο ομάδες και χτυπούν τις παλάμες τους μεταξύ τους με δύναμη. Ο ήχος των χεριών που συγκρούονται αντικαθιστά τον ήχο των όπλων, και ο ρυθμός είναι τόσο έντονος που λειτουργούσε ως ψυχολογική προετοιμασία των στρατιωτών πριν από τη μάχη.
Στις γυναίκες, ο χορός είναι τελείως διαφορετικός. Ο Nazpar ή οι χοροί των γυναικών χαρακτηρίζονται από τη «ρευστότητα» των χεριών. Οι κινήσεις των δακτύλων και των καρπών θυμίζουν το πέταγμα των πουλιών ή το λίκνισμα των κλαδιών της βερικοκιάς. Εδώ, η μουσική συνοδεία είναι συνήθως πιο απαλή, με το Duduk και το Kanon να κυριαρχούν.
Η σημασία του χορού στην αρμενική μουσική είναι δομική: ο ρυθμός του τυμπάνου (Dhol) καθορίζει το βήμα, ενώ η μελωδία των πνευστών δίνει το συναίσθημα. Σε κάθε αρμενικό σπίτι, ο χορός είναι ο τρόπος με τον οποίο οι νεότερες γενιές συνδέονται με τους προγόνους τους, μετατρέποντας τη μουσική από ακρόαμα σε βίωμα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΤΑ ΠΝΕΥΣΤΑ ΟΡΓΑΝΑ – Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΒΕΡΙΚΟΚΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΟΥΝΟΥ
Στην αρμενική οργανοποιία, τα πνευστά κατέχουν την πρώτη θέση στην ιεραρχία της έκφρασης. Είναι τα όργανα που θεωρούνται ότι βρίσκονται πιο κοντά στην ανθρώπινη ανάσα και, κατά συνέπεια, στην ψυχή.
Duduk (Tsiranapogh): Το Εθνικό Σύμβολο
Το Duduk είναι ίσως το μόνο όργανο στον κόσμο που μπορεί να μεταφέρει τόσο έντονα το αίσθημα της νοσταλγίας και του «καημού». Το αρχαίο του όνομα είναι Tsiranapogh, που σημαίνει «σωλήνας από βερικοκιά».
Κατασκευή και Υλικά: Η επιλογή του ξύλου είναι το σημαντικότερο στάδιο. Οι Αρμένιοι οργανοποιοί χρησιμοποιούν αποκλειστικά ξύλο από δέντρα βερικοκιάς που έχουν μεγαλώσει στα υψίπεδα. Το ξύλο αυτό είναι εξαιρετικά πυκνό και ανθεκτικό, επιτρέποντας στον ήχο να αντηχεί με μια ιδιαίτερη ζεστασιά. Το σώμα του οργάνου είναι ένας κυλινδρικός σωλήνας μήκους περίπου 28 έως 40 εκατοστών.
Η Γλωσσίδα (Ghamish): Το Duduk δεν θα ήταν τίποτα χωρίς το Ghamish, το μεγάλο διπλό καλάμι που τοποθετείται στο επιστόμιο. Το καλάμι αυτό προέρχεται από συγκεκριμένες περιοχές κοντά στον ποταμό Αράξη. Η επεξεργασία του είναι επίπονη: το καλάμι ψήνεται, πιέζεται και διαμορφώνεται έτσι ώστε να ανοίγει και να κλείνει με την υγρασία της αναπνοής.
Η Τεχνική: Ο παίκτης του Duduk χρησιμοποιεί την τεχνική της «κυκλικής αναπνοής», επιτρέποντας στη μελωδία να ρέει αδιάκοπα για λεπτά. Συχνά χρησιμοποιείται και ένα δεύτερο Duduk, το Dam, το οποίο κρατά μια συνεχή ισοκρατική νότα, δημιουργώντας ένα απόκοσμο ηχητικό περιβάλλον.
Zurna: Η Ηχώ της Υπαίθρου
Αν το Duduk είναι ο ψίθυρος, η Zurna είναι η κραυγή. Είναι ένα όργανο με οξύ ήχο, φτιαγμένο επίσης από βερικοκιά, αλλά με κωνικό σήμα που καταλήγει σε μια καμπάνα.
Shvi και Blul: Τα Όργανα των Βοσκών
Το Shvi είναι μια μικρή φλογέρα με ρινικό και παιχνιδιάρικο ήχο. Κατασκευάζεται από ξύλο ή καλάμι και έχει την ικανότητα να μιμείται το κελάηδισμα των πουλιών. Ο Blul είναι μια μεγαλύτερη, πιο μπάσα φλογέρα, με ήχο «θαμπό» και μυστηριακό, που χρησιμοποιούνταν από τους βοσκούς στα βουνά για να επικοινωνούν μεταξύ τους ή να ηρεμούν τα κοπάδια.Συνεχίζουμε με την ολοκλήρωση της μελέτης, εστιάζοντας στην υψηλή τέχνη της οργανοποιίας, τα έγχορδα και τα κρουστά, καθώς και τη λεπτή διάκριση μεταξύ των αυθεντικών αρμενικών στοιχείων και των εξωτερικών επιρροών.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΤΑ ΕΓΧΟΡΔΑ ΤΗΣ ΑΡΜΕΝΙΑΣ – ΤΟ ΑΠΟΓΕΙΟ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ
Τα έγχορδα όργανα αποτελούν το πιο σύνθετο κομμάτι της αρμενικής μουσικής κληρονομιάς. Εδώ η οργανοποιία συναντά τη γλυπτική και τη φυσική του ήχου.
Kamancha: Το Βιολί της Ανατολής
Η Kamancha είναι το κατεξοχήν όργανο των Ashough. Αν και συναντάται σε διάφορες παραλλαγές στην Περσία και τον Καύκασο, η αρμενική Kamancha έχει συγκεκριμένα κατασκευαστικά χαρακτηριστικά που την καθιστούν μοναδική.
Λεπτομέρειες Κατασκευής: Το ηχείο (Chanakh) έχει σχήμα τέλειας σφαίρας και σκαλίζεται από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου καρυδιάς ή παλαιάς μουριάς. Το πάχος του ξύλου στο ηχείο είναι κρίσιμο· οι μάστορες το σκαλίζουν μέχρι να φτάσει τα 3-4 χιλιοστά. Η πρόσοψη καλύπτεται από δέρμα ψαριού (συνήθως οξύρρυγχου), το οποίο προσφέρει μια κρυστάλλινη αντήχηση.
Η Αναμόρφωση: Μέχρι τον 18ο αιώνα, η Kamancha είχε τρεις χορδές. Ο Αρμένιος δεξιοτέχνης Sasha Oganesashvili πρόσθεσε την τέταρτη χορδή, αλλάζοντας για πάντα το τεχνικό εύρος του οργάνου και επιτρέποντας στους μουσικούς να εκτελούν πολύ πιο σύνθετα έργα.
Οργανοποιοί: Η οικογένεια Emanuer και αργότερα ο Martin Yeritsyan θεωρούνται θρύλοι στην κατασκευή της Kamancha, δίνοντας έμφαση στη διακόσμηση με φίλντισι και οστό.
Tar: Ο Βασιλιάς των Εγχόρδων
Το Tar είναι ίσως το πιο αναγνωρίσιμο όργανο λόγω του σχήματος "8" που διαθέτει.
Κατασκευή: Το σώμα σκαλίζεται από ξύλο μουριάς, το οποίο πρέπει να έχει στεγνώσει φυσικά για τουλάχιστον 10 χρόνια. Η μεμβράνη που καλύπτει το ηχείο προέρχεται από το περικάρδιο βοδιού (cow heart skin). Αυτή η επιλογή δεν είναι τυχαία: το συγκεκριμένο δέρμα είναι εξαιρετικά λεπτό αλλά και τρομερά ανθεκτικό στις αλλαγές της θερμοκρασίας, διατηρώντας το κούρδισμα σταθερό.
Χορδές και Τάστα: Διαθέτει 11 χορδές και κινητά τάστα από έντερο ζώου, επιτρέποντας στον παίκτη να αποδίδει τα "τέταρτα" του τόνου που απαιτεί η αρμενική παραδοσιακή μουσική.
Kanon: Το Ουράνιο Ψαλτήρι
Το Kanon είναι ένα όργανο που απαιτεί μαθηματική ακρίβεια στην κατασκευή του.
Κατασκευή: Το σώμα είναι από ξύλο πλάτανου ή καρυδιάς. Το ένα τέταρτο της επιφάνειας καλύπτεται από δέρμα κατσίκας, πάνω στο οποίο εδράζεται η γέφυρα. Αυτός ο συνδυασμός ξύλου και δέρματος δίνει στο Kanon τον μοναδικό του ήχο: έναν συνδυασμό άρπας και κιθάρας.
Μαντάλια: Η αρμενική σχολή κατασκευής χρησιμοποιεί ειδικούς μεταλλικούς μοχλούς (mandals), οι οποίοι επιτρέπουν στον μουσικό να αλλάζει το ύψος των χορδών κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης, προσαρμόζοντας την κλίμακα ακαριαία.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΚΡΟΥΣΤΑ, ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ
Η ρυθμική βάση της αρμενικής μουσικής στηρίζεται στα κρουστά, τα οποία λειτουργούν ως ο συνδετικός κρίκος μεταξύ της μελωδίας και του χορού.
Dhol και Davul: Η Δύναμη του Ρυθμού
Dhol: Το κυλινδρικό σώμα του Dhol κατασκευάζεται από ξύλο βερικοκιάς ή πλαστικοποιημένο ξύλο καρυδιάς. Οι δύο μεμβράνες έχουν διαφορετικό πάχος· η "μπάσα" πλευρά είναι από δέρμα προβάτου, ενώ η "πρίμα" από δέρμα κατσίκας ή ψαριού. Η τάση του δέρματος ρυθμίζεται με σχοινιά σε σχήμα ζιγκ-ζαγκ, μια τεχνική που χρονολογείται από τη μεσαιωνική Αρμενία.
Davul: Μεγαλύτερο σε μέγεθος, παίζεται με δύο ξύλινα ραβδιά διαφορετικού βάρους, προσφέροντας έναν επιβλητικό ήχο που ακούγεται σε χιλιόμετρα.
Αυθεντικότητα και Ξένες Επιρροές
Είναι σημαντικό να διακρίνουμε τι είναι αμιγώς αρμενικό και τι αποτελεί προϊόν πολιτισμικής ανταλλαγής.
Αυθεντικά Αρμενικά: Το Duduk (Tsiranapogh) και το Shvi θεωρούνται τα πιο "καθαρά" αρμενικά όργανα, καθώς η κατασκευή τους από βερικοκιά και η δομή τους δεν συναντώνται πουθενά αλλού με αυτή τη μορφή.
Επιρροές: Όργανα όπως το Oud και το Kanon έχουν κοινές ρίζες με την ευρύτερη παράδοση της Μέσης Ανατολής και του Βυζαντίου. Ωστόσο, οι Αρμένιοι οργανοποιοί εισήγαγαν καινοτομίες (όπως η χρήση δέρματος ψαριού στην Kamancha ή το συγκεκριμένο σύστημα μοχλών στο Kanon) που άλλαξαν τον χαρακτήρα τους, καθιστώντας τα αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής τους τέχνης.
Ο Σύγχρονος Οργανοποιός
Σήμερα, η οργανοποιία στην Αρμενία βιώνει μια αναγέννηση. Εργαστήρια στο Γερεβάν και το Γκιουμρί συνεχίζουν να χρησιμοποιούν τις παραδοσιακές μεθόδους:
Επιλογή Ξυλείας: Το ξύλο πρέπει να "ξεκουραστεί" στη σκιά για χρόνια.
Χειροποίητη Σμίλευση: Δεν χρησιμοποιούνται βιομηχανικά μηχανήματα για το ηχείο, καθώς η αίσθηση του χεριού καθορίζει την πυκνότητα του τοιχώματος.
Φυσικές Κόλλες: Χρησιμοποιούνται κόλλες από δέρμα ή κόκαλα ζώων, οι οποίες δεν "στραγγαλίζουν" τον ήχο του ξύλου.
Η αρμενική μουσική, από τους βάρδους Gusan μέχρι τους σύγχρονους κατασκευαστές, παραμένει μια τέχνη χειροποίητη. Κάθε Duduk που σκαλίζεται και κάθε χορδή Kamancha που κουρδίζεται, μεταφέρει την ηχώ του Αραράτ και την ιστορία ενός λαού που βρήκε στη μουσική το καταφύγιο και τη δύναμή του.
Η ιστορία των Γκουζάν (Gusan) είναι η ίδια η ιστορία της επιβίωσης του αρμενικού πολιτισμού. Ο όρος αναφέρεται στους παραδοσιακούς βάρδους, ποιητές και μουσικούς της Αρμενίας, των οποίων η δραστηριότητα εκτείνεται από την προϊστορική εποχή μέχρι και τον 19ο αιώνα, όταν η παράδοσή τους μετεξελίχθηκε στους Ασούγκ (Ashough).
Η Προέλευση και ο Ιερός Ρόλος
Στην αρχαία Αρμενία, οι Γκουζάν δεν ήταν απλοί διασκεδαστές. Ήταν λειτουργοί μιας ιερής τέχνης που συνδύαζε το τραγούδι, τη μουσική, τον χορό και την παντομίμα. Η καταγωγή τους εντοπίζεται στους ναούς των παγανιστικών θεοτήτων της Αρμενίας, όπως του Βαχάγκν και της Αναχίτ. Στις βασιλικές αυλές των Αρσακιδών, οι Γκουζάν κατείχαν εξέχουσα θέση· ήταν αυτοί που υμνούσαν τις νίκες των βασιλέων, θρηνούσαν τους νεκρούς ήρωες στις κηδείες και ευλογούσαν τους γάμους με τα «τραγούδια της χαράς».
Η Τέχνη και η Κατασκευή του Ήχου
Οι Γκουζάν ήταν πολυοργανίστες. Το κύριο όργανο συνοδείας τους ήταν το Bambir, ένα αρχαίο έγχορδο που θεωρείται πρόγονος του βιολοντσέλου, το Saz και το Pku. Η μουσική τους βασιζόταν σε αυτοσχεδιαστικούς κανόνες, όπου ο λόγος (ποίηση) καθόριζε τη μελωδική γραμμή. Η φωνή του Γκουζάν έπρεπε να είναι δυνατή και εκφραστική, ικανή να μεταφέρει από τον θόρυβο της μάχης μέχρι τον ψίθυρο ενός ερωτικού καλέσματος.
Η Σύγκρουση με τον Χριστιανισμό και η Επιβίωση
Με τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας το 301 μ.Χ., οι Γκουζάν βρέθηκαν στο στόχαστρο της Εκκλησίας. Οι κληρικοί θεωρούσαν τις παραστάσεις τους «διαβολικές» επειδή περιλάμβαναν χορό, μάσκες και παγανιστικά στοιχεία. Ωστόσο, η αγάπη του λαού για τους βάρδους ήταν τόσο βαθιά, που η Εκκλησία αναγκάστηκε να συμβιβαστεί. Πολλοί Γκουζάν άρχισαν να προσαρμόζουν το ρεπερτόριό τους, εισάγοντας βιβλικά θέματα, ενώ παράλληλα διατηρούσαν κρυφά τις αρχαίες παραδόσεις. Έτσι, έγιναν οι «γέφυρες» που επέτρεψαν στα αρχαία αρμενικά έπη να επιβιώσουν μέσα στους αιώνες της ξένης κυριαρχίας.
Κοινωνική Λειτουργία: Η Ζωντανή Εφημερίδα
Σε μια εποχή χωρίς γραφή για τον απλό λαό, ο Γκουζάν ήταν ο φορέας των ειδήσεων. Ταξιδεύοντας από χωριό σε χωριό, μετέφεραν πληροφορίες για πολέμους, πολιτικές αλλαγές και κοινωνικά σκάνδαλα, πάντα ντυμένα με τον μανδύα της ποίησης. Λειτούργησαν ως ηθικοί διδάσκαλοι, κατακρίνοντας την πλεονεξία και εξυμνώντας τη γενναιοδωρία και την αυτοθυσία.
ΤΟ ΕΠΟΣ «ΔΑΒΙΔ ΤΟΥ ΣΑΣΟΥΝ» – ΣΤΙΧΟΙ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ
Το έπος «Δαβίδ του Σασούν» (Sasuntzi Davith) είναι η συμπύκνωση των αρμενικών ιδεωδών. Αφηγείται την αντίσταση των ελεύθερων ορεινών κατοίκων του Σασούν ενάντια στον Άραβα τύραννο Μσρα Μελίκ. Ο Δαβίδ δεν είναι απλώς ένας πολεμιστής, αλλά ένας «τρελός» (tsur) ήρωας – ένας άνθρωπος με υπερφυσική δύναμη, αλλά και μια παιδική, αγνή καρδιά.
Η Δομή του Έπους
Το έπος αποτελείται από τέσσερις κύκλους. Η γλώσσα του είναι η ιδιωματική αρμενική του Σασούν, τραχιά και ρυθμική, ιδανική για απαγγελία με συνοδεία Dhol (τύμπανο) και Duduk.
Επιλεγμένοι Στίχοι: Η Προειδοποίηση του Δαβίδ
Μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές είναι όταν ο Δαβίδ, πριν επιτεθεί στο στρατό του Μσρα Μελίκ, προειδοποιεί τους στρατιώτες, δείχνοντας την ηθική του ανωτερότητα.
Πρωτότυπο (σε ελεύθερη απόδοση της διαλέκτου του Σασούν):
«Էյ, դուք քնածներ, արթուն կացեք,
Արթուններ, ելեք, ձեր ձիեր թամբեք,
Ձեր զենքեր կապեք, ձեր զրահ հագեք,
Չասեք՝ թե Դավիթ գող-գող եկավ, գող-գող գնաց...»
Μετάφραση στα Ελληνικά:
«Εσείς που κοιμάστε, ξυπνήστε!
Εσείς που είστε ξύπνιοι, σηκωθείτε, σελώστε τα άλογά σας,
Ζώστε τα όπλα σας, φορέστε τις πανοπλίες σας!
Μην πείτε πως ο Δαβίδ ήρθε κρυφά σαν τον κλέφτη,
πως ήρθε σαν κλέφτης και σαν κλέφτης έφυγε...»
Η Μονομαχία με τον Μσρα Μελίκ
Όταν ο Δαβίδ καλείται να χτυπήσει τον τύραννο, ο Μελίκ κρύβεται σε ένα βαθύ πηγάδι, καλυμμένος με σαράντα δέρματα βοδιού και σαράντα μυλόπετρες. Ο Δαβίδ σηκώνει το «Σπαθί της Αστραπής» (Tur Ketsaki).
Πρωτότυπο:
«Դավիթ թուրը քաշեց, զարկեց,
Զարկեց, անցավ քառասուն կաշին,
Անցավ քառասուն ջաղացի քարը,
Անցավ Մըսրա Մելիքի մեջքով,
Գնաց, մտավ մինչև սև հողը...»
Μετάφραση στα Ελληνικά:
«Ο Δαβίδ τράβηξε το σπαθί του και χτύπησε,
Χτύπησε, και το σπαθί πέρασε τα σαράντα δέρματα,
Πέρασε τις σαράντα μυλόπετρες,
Πέρασε μέσα από τη μέση του Μσρα Μελίκ,
Και βυθίστηκε βαθιά μέσα στη μαύρη γη...»
Συμπέρασμα
Το έπος του Δαβίδ και η τέχνη των Γκουζάν αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: η μία είναι ο Λόγος και η άλλη είναι η Μελωδία. Μέσα από αυτά, η Αρμενία κατάφερε να κρατήσει τη φλόγα της ταυτότητάς της αναμμένη, ακόμα και στις πιο σκοτεινές περιόδους της ιστορίας της. Τα κείμενα αυτά, γεμάτα συμβολισμούς για τη δικαιοσύνη και την ελευθερία, παραμένουν επίκαιρα και διδακτικά μέχρι σήμερα.
