ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α: Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ – ΑΠΟ ΤΟ ΧΩΡΑΦΙ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ
Η ιστορία μας ξεκινά εκεί όπου η γη συναντά τον ήλιο. Δεν μπορείς να κατασκευάσεις ένα μουσικό όργανο αν δεν καταλάβεις πρώτα την ψυχή του φυτού. Η Lagenaria siceraria, η κοινή νεροκολοκύθα, δεν είναι ένα άψυχο κομμάτι ξύλου. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που «αποφασίζει» για τον ήχο που θα βγάλει ανάλογα με το πώς μεγάλωσε.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ "ΣΩΜΑΤΟΣ"
Στο εργαστήρι ενός παλιού οργανοποιού, οι τοίχοι είναι γεμάτοι από κρεμασμένα «φλάσκα». Ο μάστορας κοιτάζει το χωράφι του τον Σεπτέμβριο. «Δεν τις κόβεις ποτέ όταν είναι πράσινες», λέει στον μαθητή του, δείχνοντας μια κολοκύθα που έχει το σχήμα αχλαδιού. «Αν την κόψεις νωρίς, το τοίχωμα θα καταρρεύσει. Πρέπει να την αφήσεις να πεθάνει στο κοτσάνι της. Ο θάνατος του φυτού είναι η γέννηση του οργάνου».
Η περιγραφή της ιδανικής κολοκύθας για μουσική απαιτεί τρία πράγματα:
Πυκνότητα τοιχώματος: Όσο πιο παχύ το «πετσί», τόσο πιο καθαρή η αντήχηση.
Συμμετρία: Ένα στραβό σώμα θα δώσει «στραβές» συχνότητες.
Βάρος: Μια ελαφριά κολοκύθα σημαίνει ότι η ψίχα της έχει ήδη αρχίσει να αποξηραίνεται σωστά.
Η ΙΕΡΟΤΕΛΕΣΤΙΑ ΤΟΥ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ
«Πρόσεχε», προειδοποιεί ο μάστορας. «Αν βάλεις πολλή δύναμη, θα την ραγίσεις. Και μια ραγισμένη κολοκύθα είναι μια βουβή κολοκύθα». Μετά το πλύσιμο, ακολουθεί το άνοιγμα. Με ένα λεπτό πριόνι ή ένα πυρωμένο σίδερο, ανοίγεται μια τρύπα στο σημείο που ήταν το κοτσάνι. Η μυρωδιά της ξερής ψίχας αναδύεται – μια μυρωδιά γήινη, παλιά. Με ένα μακρύ, κυρτό σύρμα, ο οργανοποιός «ξύνει» το εσωτερικό μέχρι να μην μείνει ούτε ίχνος ίνας. Το εσωτερικό πρέπει να είναι λείο σαν καθρέφτης για να μην «σκοντάφτει» το κύμα του αέρα.
ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΟΡΓΑΝΑ: ΤΑ ΣΕΙΣΤΡΑ ΤΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΗΣ
Αφού έχουμε το κούφιο σώμα, περνάμε στην κατασκευή τωνΕδώ η κολοκύθα λειτουργεί ως αντηχείο για ένα εξωτερικό δίχτυ.
Ο Διάλογος της Κατασκευής: — «Τι χάντρες θα βάλουμε, δάσκαλε;» ρωτά ο νεαρός. — «Οι ξύλινες δίνουν γλυκό ήχο. Οι σπόροι από "δάκρυα του Ιώβ" δίνουν έναν ήχο που θυμίζει το κύμα που σκάει στην άμμο. Αλλά αν θέλεις ο χορευτής να ακούγεται μέχρι το επόμενο χωριό, θα χρησιμοποιήσουμε πλαστικές ή γυάλινες χάντρες».
Η διαδικασία πλεξίματος του διχτυού είναι μια μαθηματική τέχνη. Πρέπει να είναι αρκετά χαλαρό ώστε οι χάντρες να χτυπούν με δύναμη πάνω στο τοίχωμα, αλλά αρκετά σφιχτό ώστε να μην γλιστράει από το σφαιρικό σχήμα της κολοκύθας. Ο μάστορας δένει την πρώτη σειρά γύρω από τον λαιμό και αρχίζει να πλέκει τους κόμπους «διαμάντι».
ΜΑΡΑΚΕΣ: Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΑΝΤΗΧΗΣΗ
Αντίθετα με το Shekere, στις μαράκες ο ήχος γεννιέται μέσα. Ο κατασκευαστής επιλέγει δύο μικρές, πανομοιότυπες κολοκύθες.
Η Λαβή: Ανοίγονται δύο τρύπες, μία πάνω και μία κάτω. Ένα ξύλο από σκληρό δέντρο (όπως η τριανταφυλλιά) περνάει μέσα από την κολοκύθα και στερεώνεται με σφήνες.
Το Γέμισμα: «Μην βάζεις πολλούς σπόρους», συμβουλεύει ο έμπειρος τεχνίτης. «Αν την γεμίσεις, ο αέρας δεν θα έχει χώρο να κινηθεί. Βάλε ακριβώς μια χούφτα».
Το Κούρδισμα: Ακόμα και στις μαράκες υπάρχει κούρδισμα. Η μία πρέπει να είναι ελαφρώς πιο «ψηλή» σε τόνο από την άλλη. Αυτό επιτυγχάνεται χρησιμοποιώντας διαφορετικό μέγεθος σπόρων ή ελαφρώς διαφορετικό πάχος κολοκύθας.
Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΥΛΗΣ
Στο τέλος της πρώτης ημέρας στο εργαστήρι, ο μάστορας κρατά την έτοιμη μαράκα. Την κουνάει αργά. Ο ήχος είναι ξερός, σταθερός. «Ακούς;» λέει. «Αυτό που ακούς είναι ο σπόρος που χτυπάει το σώμα που τον έθρεψε. Είναι ο κύκλος της ζωής που έγινε μουσική».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β: ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΤΡΕΜΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΛΟΚΥΘΑ
Αν η Αφρική έδωσε στην κολοκύθα τον ρυθμό, η Ινδία και η Περσία της έδωσαν τη μελωδία και την ψυχή. Σε αυτό το κεφάλαιο, θα δούμε πώς ο «καρπός της μουσικής» γίνεται το σώμα αντήχησης για μερικά από τα πιο εξελιγμένα έγχορδα στον κόσμο.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ "TUMBA"
Στα εργαστήρια του Μπενάρες ή της Καλκούτας, οι οργανοποιοί δεν χρησιμοποιούν οποιαδήποτε κολοκύθα. Αναζητούν την Tumba, μια ειδική ποικιλία τεράστιας νεροκολοκύθας που καλλιεργείται κυρίως στην περιοχή της Μαχαράστρα.
«Κοίτα αυτό το σχήμα», λέει ο γέρο-μάστορας, χαϊδεύοντας μια κολοκύθα διαμέτρου 40 εκατοστών. «Πρέπει να είναι απόλυτα σφαιρική στη βάση της. Αν έχει έστω και μια μικρή εξοχή, ο ήχος θα παγιδευτεί και δεν θα κυλήσει μέσα στο Sitar».
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ SITAR: ΜΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ
Η διαδικασία σύνδεσης της κολοκύθας με το ξύλινο μπράτσο (Dandi) είναι το πιο κρίσιμο σημείο.
Η Τομή: Ο τεχνίτης κόβει το πάνω μέρος της κολοκύθας, δημιουργώντας ένα άνοιγμα. Εκεί θα προσαρμοστεί το Tabli, μια επίπεδη πλάκα από ξύλο κέδρου ή τικ.
Το "Δέσιμο": Η ένωση της κολοκύθας με το ξύλο δεν γίνεται με απλές κόλλες. Χρησιμοποιούνται παραδοσιακά μείγματα και σφήνες, ώστε το όργανο να γίνει ένα σώμα. «Αν νιώσεις την ένωση με το δάχτυλό σου, απέτυχες», ψιθυρίζει ο μάστορας. «Πρέπει το ξύλο να νομίζει ότι γεννήθηκε από την κολοκύθα».
Ο Δεύτερος Αντηχητής: Σε πολλά Sitar, μια δεύτερη, μικρότερη κολοκύθα τοποθετείται στο πάνω μέρος του μπράτσου. Αυτή δεν είναι διακοσμητική· χρησιμεύει για να ισορροπεί το βάρος του οργάνου στον ώμο του μουσικού και να προσθέτει αρμονικές στις χαμηλές συχνότητες.
ΤΟ KAMANCHEH: ΤΟ ΤΟΞΩΤΟ "ΜΑΡΓΑΡΙΤΑΡΙ" ΤΗΣ ΠΕΡΣΙΑΣ
.jpeg)
Ταξιδεύοντας προς το Ιράν, συναντάμε το Kamancheh. Εδώ η κολοκύθα είναι μικρότερη, αλλά η επεξεργασία της πιο λεπτή.
Ο Διάλογος της Κατασκευής: — «Γιατί βάζουμε δέρμα ψαριού ή κατσίκας πάνω στην κολοκύθα, πατέρα;» — «Γιατί η κολοκύθα δίνει τον όγκο, αλλά το δέρμα δίνει το παράπονο. Χωρίς το δέρμα, οι χορδές θα ακούγονταν σαν ξερό ξύλο. Με το δέρμα, ακούγονται σαν ανθρώπινη φωνή».
Ο κατασκευαστής ανοίγει μια τρύπα στη βάση της κολοκύθας για να περάσει το «καρφί» (spike), πάνω στο οποίο στηρίζεται το όργανο στο έδαφος. Η κολοκύθα εδώ λειτουργεί ως μια σφαιρική κάψουλα που συμπυκνώνει τον ήχο πριν τον απελευθερώσει από τις μικρές σχισμές.
ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΑ "ΦΛΑΣΚΙΑ"
Δεν πρέπει να ξεχνάμε τον δικό μας Μπαγλαμά ή το Ταμπουρά. Παρόλο που σήμερα τα θεωρούμε ξύλινα όργανα, η παλαιότερη και πιο αυθεντική τους μορφή ήταν η «σκαφτή κολοκύθα».
Οι ρεμπέτες και οι οργανοποιοί του δρόμου προτιμούσαν την κολοκύθα γιατί:
Ήταν δωρεάν (την έπαιρνες από το χωράφι).
Ήταν πανάλαφρη (την έκρυβες εύκολα κάτω από το σακάκι).
Είχε έναν ήχο «ξερό» και πένθιμο που ταίριαζε στα ντέρτια τους.
Η διαδικασία ήταν απλή: Έκοβαν την κολοκύθα στη μέση κατά μήκος, άδειαζαν το εσωτερικό, κολλούσαν ένα κομμάτι έλατο για καπάκι και κάρφωναν ένα πρόχειρο μπράτσο. Αυτά τα όργανα ονομάζονταν συχνά «φλασκομπούζουκα».
Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ "ΠΑΝΤΡΕΜΑΤΟΣ"
Στο τέλος αυτού του κεφαλαίου, ο κατασκευαστής στέκεται μπροστά στο ολοκληρωμένο Sitar. Οι χορδές είναι τεντωμένες, η κολοκύθα γυαλίζει από το βερνίκι (shellac). «Αυτό είναι το θαύμα», λέει. «Έχεις το μέταλλο της χορδής, το ξύλο του δάσους και την κολοκύθα της γης. Όταν τα χτυπάς, δεν ακούς μόνο μουσική· ακούς τη συνεργασία ολόκληρης της φύσης».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ: ΤΑ ΑΝΤΗΧΕΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ – BALAFON ΚΑΙ GONGOMA
Στην καρδιά της Δυτικής Αφρικής, από τη Γουινέα μέχρι το Μάλι, η μουσική δεν είναι απλώς διασκέδαση· είναι η ομιλία των προγόνων. Εδώ, η νεροκολοκύθα παίζει έναν ρόλο αόρατο αλλά καθοριστικό. Χωρίς αυτήν, τα μεγάλα ξυλόφωνα θα ήταν βουβά και τα πιάνα του αντίχειρα θα ψιθύριζαν αντί να τραγουδούν.
ΤΟ BALAFON: Ο ΧΟΡΟΣ ΤΩΝ ΚΟΛΟΚΥΘΩΝ ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟ ΞΥΛΟ
Το Balafon είναι ο πρόγονος του σύγχρονου μαρίμπα. Αποτελείται από ξύλινες ράβδους (πλήκτρα) από το ιερό δέντρο Cene (rosewood). Όμως, η μαγεία κρύβεται από κάτω.
Η Διαβάθμιση του Μεγέθους: Κάτω από κάθε ξύλινο πλήκτρο κρέμεται μια κολοκύθα. Ο μάστορας πρέπει να βρει 18 έως 21 κολοκύθες, καθεμία από τις οποίες πρέπει να ταιριάζει απόλυτα στη συχνότητα του πλήκτρου. «Αν το πλήκτρο είναι μεγάλο και βαρύ, θέλει μια κολοκύθα "κοιλιακή", ευρύχωρη», εξηγεί ο κατασκευαστής. «Αν το πλήκτρο είναι μικρό και οξύ, η κολοκύθα πρέπει να είναι στενή, σαν δάκρυ».
Το "Κούρδισμα" του Αέρα: Ο οργανοποιός ανοίγει μια τρύπα στην κορυφή της κολοκύθας. Μετά, ξεκινά η δοκιμή. Χτυπά το πλήκτρο και ακούει την αντήχηση. Αν ο ήχος είναι «πνιγμένος», αρχίζει να κόβει ελάχιστα το χείλος της κολοκύθας, μεγαλώνοντας το άνοιγμα, μέχρι ο αέρας μέσα στην κολοκύθα να αρχίσει να πάλλεται στην ίδια ακριβώς συχνότητα με το ξύλο.
Η Μεμβράνη "Kwebwi": Εδώ συναντάμε ένα από τα μεγαλύτερα μυστικά. Στα πλάγια κάθε κολοκύθας ανοίγονται μία ή δύο μικρές τρύπες. Αυτές καλύπτονται με μια λεπτή μεμβράνη από κουκούλι αράχνης (παραδοσιακά) ή λεπτό χαρτί. Αυτό δημιουργεί έναν χαρακτηριστικό «τριζάτο» ήχο (buzzing effect) που δίνει στο Balafon τη μοναδική, διαπεραστική του χροιά.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ
— «Μάστορα, γιατί οι κολοκύθες στη χαμηλή πλευρά είναι τόσο μεγάλες που ακουμπούν στο χώμα;» — «Γιατί οι χαμηλές νότες είναι οι ρίζες μας, παιδί μου. Χρειάζονται πολύ αέρα για να ακουστούν. Αν βάλεις μικρή κολοκύθα σε μεγάλο πλήκτρο, η νότα θα πεθάνει πριν προλάβει να γεννηθεί. Η κολοκύθα είναι η μήτρα του ήχου».
GONGOMA ΚΑΙ KALIMBA: ΟΤΑΝ Η ΚΟΛΟΚΥΘΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΗΧΕΙΟ ΜΠΑΣΟΥ
Ενώ η Kalimba (πιάνο αντίχειρα) συνήθως στερεώνεται σε μια απλή ξύλινη πλάκα, το Gongoma της Γουινέας χρησιμοποιεί μια τεράστια, κομμένη στη μέση κολοκύθα.
Η Κατασκευή: Ο κατασκευαστής παίρνει μια μεγάλη «καλαμπάσα» και την καλύπτει με ένα καπάκι από ξύλο ή το δέρμα μιας άλλης, πιο σκληρής κολοκύθας. Πάνω της στερεώνει τρεις ή τέσσερις μεγάλες μεταλλικές λάμες (συχνά από ελατήρια παλιών ρολογιών ή πριόνια).
Η Διπλή Λειτουργία: Το Gongoma είναι ένα υβρίδιο. Ο μουσικός παίζει τις λάμες με τα δάχτυλα για να βγάλει μπάσες νότες, αλλά ταυτόχρονα χτυπά το σώμα της κολοκύθας με την παλάμη και τα δάχτυλα σαν τύμπανο.
Το Μυστικό του Ήχου: Το εσωτερικό της κολοκύθας συχνά περνιέται με κερί μέλισσας για να γίνει πιο σκληρό και να αντανακλά τον ήχο με μεγαλύτερη καθαρότητα.
Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ
Ο μάστορας τελειώνει το δέσιμο των κολοκυθών στο Balafon με δερμάτινα λουριά. «Να θυμάσαι», λέει στον μαθητή, «η κολοκύθα φοβάται την υγρασία και τη φωτιά. Αν ξεραθεί πολύ, θα σπάσει. Αν βραχεί, θα μαλακώσει και ο ήχος θα γίνει λάσπη». Του δείχνει πώς να την αλείφει με λάδι φοίνικα για να διατηρεί την ελαστικότητά της.
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ
Σε αυτό το στάδιο, η νεροκολοκύθα δεν είναι πλέον ένα λαχανικό. Είναι ένας ενισχυτής. Οι Αφρικανοί οργανοποιοί κατάλαβαν, αιώνες πριν από τη φυσική της ακουστικής, ότι ένας κλειστός όγκος αέρα μπορεί να πολλαπλασιάσει την ενέργεια μιας χορδής ή ενός ξύλου. Το Balafon χωρίς τις κολοκύθες του είναι απλώς ξύλα που χτυπούν. Με τις κολοκύθες, είναι η φωνή της γης που δονείται.Συνεχίζουμε το ταξίδι μας, περνώντας από τα κρουστά και τα έγχορδα στον κόσμο της πνοής. Στο τέταρτο μέρος, μεταφερόμαστε στην Άπω Ανατολή, εκεί όπου η κολοκύθα δαμάζει τον άνεμο.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ: Η ΠΝΟΗ ΤΟΥ ΔΡΑΚΟΥ – HULUSI ΚΑΙ ΤΑ ΠΝΕΥΣΤΑ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
Στις ομιχλώδεις κοιλάδες της επαρχίας Γιουνάν στην Κίνα, ανάμεσα στις φυλές Dai και Yi, ακούγεται ένας ήχος που μοιάζει με μεταξένια γέφυρα ανάμεσα στο φλάουτο και το κλαρινέτο. Είναι το Hulusi. Εδώ, η νεροκολοκύθα δεν είναι αντηχείο, αλλά ο «πνεύμονας» που συγκεντρώνει την ανάσα του μουσικού πριν τη διοχετεύσει στη μελωδία.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ "ΜΙΚΡΗΣ ΜΗΤΡΑΣ"
Για το Hulusi, ο κατασκευαστής αναζητά μια κολοκύθα μικρή, με διπλό θάλαμο (σχήμα «8»), που
να χωράει ακριβώς στην παλάμη του χεριού.
«Η κολοκύθα πρέπει να είναι συμμετρική», λέει ο Κινέζος τεχνίτης, εξετάζοντας τον καρπό στο φως του ήλιου. «Αν ο πάνω θάλαμος είναι πολύ μεγαλύτερος από τον κάτω, η πίεση του αέρα θα είναι ασταθής. Το Hulusi χρειάζεται σταθερή ανάσα, σαν το τρεχούμενο νερό».
Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ HULUSI
Η κατασκευή του Hulusi είναι μια άσκηση λεπτομερούς εφαρμογής.
Ο Αεροθάλαμος: Η κολοκύθα αδειάζεται με εξαιρετική προσοχή από το πάνω μέρος, όπου τοποθετείται το επιστόμιο (συνήθως από κόκκαλο ή πλαστικό σήμερα, παλαιότερα από καλάμι).
Οι Τρεις Αυλοί: Στο κάτω μέρος της κολοκύθας ανοίγονται τρεις τρύπες. Εκεί προσαρμόζονται τρεις σωλήνες από μπαμπού.Ο κεντρικός σωλήνας έχει τις τρύπες για τα δάχτυλα και παίζει τη μελωδία.
Οι δύο πλευρικοί σωλήνες είναι οι «ισοκράτες» (drones), που παράγουν μια συνεχή, χαμηλή νότα.
Τα Γλωσσίδια (Reeds): Το μεγάλο μυστικό κρύβεται μέσα στην κολοκύθα. Στην κορυφή κάθε σωλήνα μπαμπού, ο μάστορας τοποθετεί ένα μικροσκοπικό γλωσσίδι από ορείχαλκο ή ασήμι. «Η κολοκύθα προστατεύει αυτά τα ευαίσθητα μέταλλα», εξηγεί ο μάστορας. «Όταν φυσάς μέσα στην κολοκύθα, ο αέρας πιέζει ταυτόχρονα και τα τρία γλωσσίδια, δημιουργώντας αυτόν τον πλούσιο, αρμονικό ήχο».
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ
— «Γιατί το Hulusi ακούγεται τόσο γλυκό, ενώ η τσαμπούνα είναι τόσο άγρια;» ρωτά ο μαθητής. — «Γιατί στην τσαμπούνα ο αέρας παλεύει να βγει από το δέρμα. Στο Hulusi, ο αέρας ξεκουράζεται μέσα στην κολοκύθα πριν περάσει από το μέταλλο. Η κολοκύθα φιλτράρει την ένταση της ανάσας σου. Είναι η διαφορά ανάμεσα στην κραυγή και τον ψίθυρο».
Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ "ΚΛΕΙΣΤΟΥ" ΑΕΡΑ
Ο κατασκευαστής δείχνει στον μαθητή πώς να στεγανοποιεί την ένωση μεταξύ μπαμπού και κολοκύθας. Χρησιμοποιεί ένα μείγμα από κερί μέλισσας και ρετσίνι. «Αν υπάρχει έστω και μια τρύπα σαν κεφάλι καρφίτσας, το όργανο θα "κλαίει" λάθος νότες».
ΤΑ ΠΝΕΥΣΤΑ ΤΗΣ ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΑΣΙΑΣ: NAW ΚΑΙ PUNGIE
Παρόμοια φιλοσοφία συναντάμε και σε άλλα όργανα:
Naw (Ταϊλάνδη/Λάος): Εδώ η κολοκύθα είναι οριζόντια και από αυτήν ξεκινούν πολλοί σωλήνες μπαμπού σε διαφορετικά μήκη, θυμίζοντας ένα μικρό εκκλησιαστικό όργανο χειρός.
Pungi (Ινδία): Το όργανο των γητευτών φιδιών. Εδώ η κολοκύθα είναι πιο επιμήκης. Ο ήχος είναι πιο τραχύς, καθώς η κολοκύθα λειτουργεί ως αντηχείο για δύο γλωσσίδια από καλάμι που δονούνται με τεράστια πίεση.
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ
Στην κινεζική παράδοση, το Hulusi θεωρείται όργανο της αγάπης και της συμφιλίωσης. Οι νέοι των Dai το έπαιζαν κάτω από τα παράθυρα των αγαπημένων τους. Η κολοκύθα, ως σύμβολο γονιμότητας και καλής τύχης (Hulu), προσδίδει στο όργανο μια πνευματική διάσταση.
Ο κατασκευαστής κλείνει το κεφάλαιο κρατώντας ένα Hulusi: «Όταν φυσάς, η ανάσα σου γίνεται ένα με τον αέρα που κάποτε έτρεφε αυτό το φυτό στο χωράφι. Δεν παίζεις εσύ το όργανο· το όργανο σου θυμίζει πώς να αναπνέεις με τη φύση».
ΟΙ ΑΣΚΑΥΛΟΙ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ – ΤΣΟΥΚΟΜΑΝΤΟΥΡΑ ΚΑΙ ΦΛΑΣΚΟΜΑΝΤΟΥΡΑ
Στην Κρήτη, στα νησιά του Αιγαίου και στα παράλια της Μικράς Ασίας, η νεροκολοκύθα πήρε το όνομα «τσούκος» ή «φλάσκα». Εδώ, το όργανο αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στην απλή φλογέρα και την περίπλοκη τσαμπούνα (ασκομαντούρα). Είναι η «φτωχική» αλλά ιδιοφυής εκδοχή του άσκαυλου, όπου η φύση προσφέρει έτοιμο τον αεροθάλαμο, χωρίς να χρειάζεται η επεξεργασία δέρματος ζώου.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ "ΤΣΟΥΚΟΥ"
Για την τσουκομαντούρα, ο μάστορας ψάχνει μια κολοκύθα μεσαίου μεγέθους, με «λαιμό» και στρογγυλεμένη βάση, που να θυμίζει το σχήμα του στομαχιού.
«Πρέπει να είναι "γερό" το τσόφλι», εξηγεί ο παλιός βοσκός και οργανοποιός στο οροπέδιο του Λασιθίου. «Αν η κολοκύθα είναι λεπτή, ο ήχος θα βγαίνει τσιριχτός, σαν να πονάει. Αν είναι παχιά, ο ήχος θα είναι γλυκός και βαθύς, σαν το βέλασμα της προβατίνας».
Η ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ
Η κατασκευή της τσουκομαντούρας είναι μια τέχνη που απαιτεί γνώση τόσο της βοτανικής όσο και της ακουστικής.
Ο Αεροθάλαμος (Τσούκος): Η κολοκύθα αδειάζεται από τον λαιμό. Στην κορυφή του λαιμού προσαρμόζεται το «επιστόμιο» ή «φυσάκι», από όπου ο παίκτης δίνει τον αέρα.
Το "Σύστημα" των Αυλών: Στο κάτω μέρος της κολοκύθας, εκεί που είναι η πλατιά βάση, ανοίγονται δύο τρύπες. Εκεί «σφηνώνουν» δύο καλαμένιοι αυλοί (μαντούρες).
Οι δύο μαντούρες είναι δεμένες μαζί με κερωμένο νήμα.
Η μία έχει τις τρύπες για τα δάχτυλα (πέντε ή έξι).
Η δεύτερη μπορεί να είναι είτε πανομοιότυπη (για να διπλασιάζει την ένταση) είτε χωρίς τρύπες (για να κρατάει τον ισοκράτη).
Τα Γλωσσίδια (Πίπες): Μέσα στην κολοκύθα, στην άκρη κάθε μαντούρας, υπάρχουν τα γλωσσίδια. Είναι λεπτά σχισμένα καλάμια που δονούνται όταν περνάει ο αέρας.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΣΤΟ ΜΙΤΑΤΟ
— «Γιατί βάζουμε τις πίπες μέσα στην κολοκύθα και δεν φυσάμε κατευθείαν σε αυτές;» ρωτά ο εγγονός. — «Γιατί ο αέρας από το στόμα σου είναι υγρός και ζεστός, παιδί μου. Αν φυσάς κατευθείαν στο καλάμι, σε δέκα λεπτά θα "ποτίσει" και θα κλείσει ο ήχος. Μέσα στην κολοκύθα, ο αέρας ηρεμεί, στεγνώνει και απλώνεται. Η κολοκύθα είναι η αποθήκη που δίνει στο όργανο τη δύναμη να παίζει ώρες ολόκληρες χωρίς να κουράζεται».
ΤΟ "ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ" ΜΕ ΚΕΡΙ
Ο μάστορας παίρνει λίγο αγνό μελισσοκέρι. «Αν οι δύο μαντούρες δεν λένε το ίδιο πράγμα, το όργανο είναι για τα σκουπίδια». Προσθέτει ή αφαιρεί μικρά κομμάτια κεριού πάνω στα γλωσσίδια για να αλλάξει το βάρος τους και, συνεπώς, τη συχνότητα δόνησης. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί απόλυτη ησυχία και αυτί «εκπαιδευμένο» στους ήχους του βουνού.
Η ΤΣΟΥΚΟΜΑΝΤΟΥΡΑ ΩΣ "ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ"
Στην παράδοση, η τσουκομαντούρα θεωρούνταν το όργανο της μοναξιάς του βοσκού, αλλά και το όργανο της μύησης. Επειδή ήταν πιο εύκολη στην κατασκευή από την ασκομαντούρα (που ήθελε δέρμα κατσίκας και ειδικό ράψιμο), οι νέοι μάθαιναν πάνω στον «τσούκο» πριν περάσουν στο μεγάλο όργανο.
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ
Για τον Έλληνα οργανοποιό της υπαίθρου, η τσουκομαντούρα είναι το απόλυτο σύμβολο της αυτάρκειας. «Δεν χρειαζόμαστε εργοστάσια για να βγάλουμε μουσική», λέει ο μάστορας κλείνοντας το κεφάλαιο. «Χρειαζόμαστε ένα καλάμι από το ρέμα, μια κολοκύθα από το μποστάνι και την ανάσα μας».
Η τσουκομαντούρα δεν είναι απλώς ένα όργανο· είναι η απόδειξη ότι η ομορφιά μπορεί να γεννηθεί από τα πιο ταπεινά υλικά, αρκεί να ξέρεις πώς να τους μιλήσεις.Συνεχίζουμε το ταξίδι μας διασχίζοντας τον Ατλαντικό. Στο έκτο μέρος, θα δούμε πώς η νεροκολοκύθα έγινε το σκεύος της μνήμης και της ελπίδας για τους πληθυσμούς που μετακινήθηκαν βίαια από την Αφρική στην Αμερική, αλλά και πώς οι αυτόχθονες της ηπείρου τη χρησιμοποίησαν για να επικοινωνήσουν με τα στοιχεία της φύσης.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ: Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ – GOURD BANJO ΚΑΙ ΤΑ ΥΔΡΟΤΥΜΠΑ
Στις φυτείες του αμερικανικού Νότου, οι σκλάβοι που μεταφέρθηκαν από τη Δυτική Αφρική έφεραν μαζί τους την ανάμνηση οργάνων όπως το Akonting και το Xalam. Χωρίς πρόσβαση σε ευρωπαϊκά εργαλεία ή ακριβό ξύλο, στράφηκαν στη νεροκολοκύθα για να αναδημιουργήσουν τον ήχο της πατρίδας τους. Έτσι γεννήθηκε το Gourd Banjo, ο πρόγονος του σύγχρονου μπάντζο.
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ GOURD BANJO: ΤΟ ΠΑΝΤΡΕΜΑ ΤΩΝ ΗΠΕΙΡΩΝ
Η κατασκευή ενός μπάντζο από κολοκύθα είναι μια πράξη εφευρετικότητας.
Το Σώμα (The Pot): Ο κατασκευαστής επιλέγει μια μεγάλη, πλατιά κολοκύθα. Κόβει περίπου το ένα τρίτο της κορυφής, δημιουργώντας ένα μεγάλο κυκλικό άνοιγμα.
Το Δέρμα: Το άνοιγμα καλύπτεται με ακατέργαστο δέρμα (κατσίκας, ελαφιού ή ακόμα και ρακούν). Το δέρμα στερεώνεται γύρω από την κολοκύθα με καρφιά ή, παραδοσιακά, με ξύλινες σφήνες. «Το δέρμα πρέπει να τεντωθεί μέχρι να ακούγεται σαν τυμπάνι όταν το χτυπάς με το δάχτυλο», εξηγεί ο οργανοποιός.
Ο Βραχίονας (The Neck): Ένα απλό κομμάτι σκληρού ξύλου περνάει κυριολεκτικά μέσα από την κολοκύθα. Ανοίγονται δύο τρύπες στα τοιχώματα της κολοκύθας και το ξύλο διαπερνά το σώμα, εξέχοντας λίγο στην κάτω μεριά για να στερεωθούν οι χορδές.
Οι Χορδές: Πριν από το νάιλον και το μέταλλο, οι χορδές φτιάχνονταν από έντερα ζώων ή φυτικές ίνες.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΦΥΤΕΙΑ
— «Γιατί δεν χρησιμοποιούμε ξύλινο κουτί για το σώμα, όπως οι λευκοί στις κιθάρες τους;» — «Γιατί το ξύλινο κουτί έχει γωνίες, παιδί μου. Ο ήχος της κολοκύθας είναι στρογγυλός, σαν τη φωνή της μάνας μας πίσω στην Αφρική. Η κολοκύθα "αναπνέει" διαφορετικά. Σου δίνει έναν ήχο υπόκωφο, γήινο, που σε κάνει να θέλεις να χορέψεις και να κλάψεις ταυτόχρονα».
ΤΑ ΥΔΡΟΤΥΜΠΑ (WATER DRUMS): Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ
Στην Κεντρική και Βόρεια Αμερική, φυλές όπως οι Iroquois και οι Yaqui χρησιμοποιούν τη νεροκολοκύθα για τη δημιουργία των Water Drums.
Η Τεχνική: Μια μεγάλη κολοκύθα κόβεται στη μέση. Το κάτω μέρος γεμίζει με μια συγκεκριμένη ποσότητα νερού. Μια δεύτερη, ελαφρώς μικρότερη κολοκύθα τοποθετείται ανάποδα πάνω στο νερό, έτσι ώστε να επιπλέει.
Ο Ήχος: Όταν ο μουσικός χτυπά την πάνω κολοκύθα με ένα ραβδί, ο ήχος μεταφέρεται μέσα από το νερό. «Το νερό είναι ζωντανό», λένε οι θεραπευτές των φυλών. «Αλλάζοντας την ποσότητα του νερού, αλλάζεις τον τόνο. Είναι ο χτύπος της καρδιάς της Γης».
ΤΑ ΣΕΙΣΤΡΑ ΤΩΝ ΣΑΜΑΝΩΝ (SHAMANIC RATTLES)
Για τους αυτόχθονες της Αμερικής, η κολοκύθα-σείστρο δεν είναι απλώς ρυθμικό όργανο. Είναι ένα ιερό εργαλείο ίασης.
Η "Γέμιση": Μέσα στην κολοκύθα τοποθετούνται κρύσταλλοι, ιεροί σπόροι ή μικρά βότσαλα από ποτάμια.
Ο Συμβολισμός: Η λαβή αντιπροσωπεύει τον Παγκόσμιο Άξονα, η κολοκύθα τον κόσμο των πνευμάτων και οι σπόροι τις ψυχές των ανθρώπων.
Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΚΑΙ ΤΟ ΣΚΑΛΙΣΜΑ
Σε αυτά τα όργανα, το σκάλισμα (Whakairo ή παρόμοιες τεχνικές) διηγείται οράματα. Ο κατασκευαστής καίει το δέρμα της κολοκύθας με πυρωμένα εργαλεία για να σχεδιάσει αετούς, ερπετά ή τα αστέρια. «Όσο περισσότερο παίζεις ένα Gourd Banjo, τόσο περισσότερο το λάδι από τα χέρια σου ποτίζει την κολοκύθα και τη σκληραίνει», λέει ο μάστορας. «Με τον καιρό, το όργανο γίνεται πιο δυνατό, σαν τον άνθρωπο που επιβιώνει».
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ
Το Gourd Banjo και τα υδρότυμπα μας διδάσκουν ότι η κολοκύθα είναι το απόλυτο όργανο της προσαρμοστικότητας. Στα χέρια των σκλάβων έγινε το εργαλείο για να κρατήσουν ζωντανή την αξιοπρέπειά τους. Στα χέρια των σαμάνων έγινε η γέφυρα με το θείο. Η κολοκύθα δεν είναι απλώς ένα δοχείο· είναι ο φύλακας των ήχων που δεν πρέπει να ξεχαστούν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ: Η ΑΡΠΑ ΤΩΝ GRIOTS – KORA, ΤΟ ΒΑΣΙΛΙΚΟ ΟΡΓΑΝΟ
Στις αυλές των παλιών αυτοκρατοριών του Μάλι και της Σενεγάλης, ο ήχος της Kora θεωρείται η φωνή των αγγέλων. Πρόκειται για μια «άρπα-λαούτο» με 21 χορδές, η οποία έχει ως βάση μια τεράστια κολοκύθα. Για τους Griots (τους φύλακες της προφορικής ιστορίας), η κατασκευή μιας Kora είναι μια ιερή διαδικασία που μπορεί να κρατήσει εβδομάδες.
Η ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ "ΜΗΤΕΡΑΣ" ΚΟΛΟΚΥΘΑΣ
Για μια Kora, ο μάστορας χρειάζεται μια κολοκύθα (calabash) εξαιρετικού μεγέθους, συχνά πάνω από 50 εκατοστά σε διάμετρο.
«Δεν ψάχνεις απλώς μια μεγάλη κολοκύθα», λέει ο γέρο-Griot στον μαθητή του, καθώς περπατούν στο παζάρι του Μπαμάκο. «Ψάχνεις μια που να έχει το σχήμα του τέλειου ημισφαιρίου. Αν η βάση της είναι επίπεδη, ο ήχος θα είναι "ρηχός". Πρέπει να είναι βαθιά, σαν πηγάδι, για να χωρέσει όλες τις ιστορίες που θα πεις».
Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΗΣ KORA
Η Kora είναι ένα θαύμα μηχανικής, όπου η εύθραυστη κολοκύθα καλείται να αντέξει την τεράστια πίεση 21 χορδών.
Η Προετοιμασία: Η κολοκύθα κόβεται ακριβώς στη μέση. Το εσωτερικό καθαρίζεται και λειαίνεται μέχρι να γίνει σαν μετάξι.
Το Δέρμα (The Membrane): Το άνοιγμα καλύπτεται από δέρμα αγελάδας ή αντιλόπης, το οποίο έχει μουλιάσει για ώρες. Το δέρμα στερεώνεται στα τοιχώματα της κολοκύθας με εκατοντάδες διακοσμητικά καρφιά (tacks). «Καθώς το δέρμα στεγνώνει, σφίγγει την κολοκύθα», εξηγεί ο μάστορας. «Αν η κολοκύθα δεν είναι γερή, θα τη συνθλίψει. Είναι ένας αγώνας ανάμεσα στο δέρμα και τον καρπό».
Το Μπράτσο και οι Αυτοσχέδιοι Περαστήρες: Ένα μακρύ, κυλινδρικό ξύλο διαπερνά την κολοκύθα από πάνω μέχρι κάτω. Δύο μικρότερα ξύλα τοποθετούνται παράλληλα ως λαβές. Ο μουσικός κρατά αυτές τις λαβές με τα τρία δάχτυλα κάθε χεριού και παίζει τις χορδές μόνο με τους αντίχειρες και τους δείκτες.
Ο Καβαλάρης (The Bridge): Ένα μεγάλο, σκαλιστό κομμάτι ξύλου στέκεται όρθιο πάνω στο δέρμα. Αυτό μεταφέρει τη δόνηση των χορδών απευθείας στην κολοκύθα.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΚΑΘΑΓΙΑΣΗΣ
— «Γιατί ανοίγουμε αυτή τη μικρή τρύπα στο πλάι της κολοκύθας, δάσκαλε;» — «Αυτό είναι το "μάτι" του οργάνου, παιδί μου. Από εκεί βγαίνει ο ήχος για να συναντήσει τον κόσμο. Αλλά είναι και η πόρτα για το πνεύμα του οργάνου. Πολλοί Griots ρίχνουν μέσα από την τρύπα μικρά φυλακτά ή σπόρους για να "ευλογήσουν" τη φωνή της Kora».
ΤΟ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ: ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΡΜΑ ΣΤΟ ΝΑΪΛΟΝ
Παραδοσιακά, οι χορδές φτιάχνονταν από λεπτές λωρίδες δέρματος αντιλόπης. Σήμερα χρησιμοποιούνται πετονιές ψαρέματος διαφορετικών διαμετρημάτων. «Το νάιλον δεν σπάει εύκολα», λέει ο μάστορας, «αλλά η κολοκύθα είναι εκείνη που του δίνει τη ζεστασιά. Χωρίς την κολοκύθα, θα ήταν απλώς πλαστικό».
Η KORA ΩΣ ΣΥΜΒΟΛΟ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
Η Kora δεν παίζεται ποτέ χωρίς λόγο. Χρησιμοποιείται για να εξιστορήσει γενεαλογίες, να υμνήσει ήρωες ή να φέρει ειρήνη ανάμεσα σε οικογένειες. Η κολοκύθα εδώ συμβολίζει την ενότητα και το περιεχόμενο της γνώσης. Είναι το δοχείο που κρατά ζωντανό το παρελθόν.
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ
«Μην αφήνεις ποτέ την Kora σου στο χώμα», προειδοποιεί ο Griot. Η κολοκύθα είναι ευαίσθητη στις αλλαγές της θερμοκρασίας. Αν το δέρμα τεντωθεί υπερβολικά λόγω ζέστης, μπορεί να ραγίσει το «σώμα» του καρπού. Ο μουσικός πρέπει να «ταΐζει» την κολοκύθα με βούτυρο καριτέ (shea butter) για να μένει ελαστική.
«Όταν κρατάς την Kora», καταλήγει ο μάστορας, «κρατάς τη γη στην αγκαλιά σου. Η κολοκύθα ακουμπά στο στήθος σου και η δόνησή της γίνεται ένα με τον χτύπο της καρδιάς σου».
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η: ΤΟ ΤΟΞΟ ΤΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ – BERIMBAU ΚΑΙ Η ΨΥΧΗ ΤΗΣ CAPOEIRA
Το Berimbau είναι ένα μονόχορδο μουσικό τόξο, η καρδιά της βραζιλιάνικης πολεμικής τέχνης Capoeira. Παρόλο που η δομή του φαίνεται απλή, ο ήχος του είναι αυτός που καθορίζει την ταχύτητα, το ύφος και την ενέργεια της «μάχης-χορού» μέσα στη Roda. Χωρίς την κολοκύθα, το Berimbau θα ήταν απλώς ένα βουβό ξύλο.
Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ "CABAÇA"
Στο Berimbau, η κολοκύθα ονομάζεται Cabaça. Ο Mestre (δάσκαλος) επιλέγει την κολοκύθα ανάλογα με τον ήχο που θέλει να δώσει στο όργανο.
«Υπάρχουν τρεις φωνές στο Berimbau», εξηγεί ο κατασκευαστής στη Μπαΐα. «Το Gunga που είναι το μπάσο, το Médio και το Viola που είναι το οξύ. Για το Gunga, χρειαζόμαστε μια μεγάλη, πλατιά κολοκύθα. Για το Viola, μια μικρή και σκληρή. Η κολοκύθα πρέπει να είναι καθαρή μέσα, χωρίς ούτε ένα ίχνος σπόρου, αλλιώς ο ήχος θα είναι "βρώμικος"».
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ Η ΣΥΝΔΕΣΗ
Η σύνδεση της κολοκύθας με το ξύλινο τόξο (Verga) είναι ένα μάθημα ισορροπίας και τάσης.
Η Προετοιμασία: Η κολοκύθα κόβεται σε ένα σημείο κοντά στον λαιμό, δημιουργώντας ένα κυκλικό άνοιγμα. Δύο μικρές τρύπες ανοίγονται στη βάση της.
Το Σχοινί (Arame): Μέσα από αυτές τις τρύπες περνάει ένα κορδόνι, το οποίο δένεται γύρω από το ξύλο και τη μεταλλική χορδή.
Η Ρύθμιση: Η κολοκύθα δεν είναι σταθερά καρφωμένη. Μπορεί να μετακινηθεί πάνω ή κάτω στο τόξο για να βρεθεί το σημείο όπου η αντήχηση είναι η μέγιστη. «Η Cabaça πρέπει να "αγκαλιάζει" το Arame», λέει ο μάστορας.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ
— «Γιατί κρατάμε την κολοκύθα κολλητά στην κοιλιά μας όταν παίζουμε;» — «Για να ελέγχουμε τον ήχο, παιδί μου. Όταν την απομακρύνεις από το σώμα σου, η κολοκύθα ανοίγει και ο ήχος "πετάει". Όταν την πιέζεις στο δέρμα σου, ο ήχος πνίγεται. Έτσι το Berimbau μιλάει. Είναι σαν να αναπνέει μαζί σου».
ΤΑ ΕΞΑΡΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Η κολοκύθα δεν λειτουργεί μόνη της. Ο μουσικός κρατά:
Caxixi: Ένα μικρό σειστό (rattle) από ψάθα και, μαντέψτε... μια βάση από κολοκύθα!
Dobrao: Μια πέτρα ή ένα νόμισμα που πιέζει τη χορδή για να αλλάξει τον τόνο.
Baqueta: Το ξύλινο ραβδί που χτυπά τη χορδή.
Ο ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ BERIMBAU
Το Berimbau μεταφέρθηκε στη Βραζιλία από τους σκλάβους της Ανγκόλας (εκεί ονομάζεται M'umbundu). Στις φυτείες, ο ήχος του Berimbau προειδοποιούσε για την έλευση των αφεντικών ή έδινε το σύνθημα για την απόδραση. Η κολοκύθα, που κάποτε μετέφερε νερό για τους διψασμένους εργάτες, έγινε το «ηχείο» της ελευθερίας τους.
Η ΙΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ
Όταν ένα Berimbau σπάει, ειδικά η κολοκύθα του, θεωρείται μεγάλη απώλεια. «Η Cabaça είναι το κεφάλι του οργάνου», λένε οι Capoeiristas. Πολλοί ζωγραφίζουν πάνω στην κολοκύθα τα χρώματα της Βραζιλίας ή σύμβολα των Orixás (θεοτήτων).
Ο κατασκευαστής σφίγγει το Arame και χτυπά τη χορδή. Ένας βαθύς, μεταλλικός ήχος γεμίζει το δωμάτιο. «Ακούς; Αυτή είναι η φωνή της Αφρικής που ρίζωσε στη Βραζιλία. Η κολοκύθα κράτησε τη μνήμη ζωντανή».Συνεχίζουμε το οδοιπορικό μας, αφήνοντας τις ακτές του Ατλαντικού για να ταξιδέψουμε στα απέραντα νερά του Ειρηνικού Ωκεανού. Στο ένατο μέρος, θα εξερευνήσουμε την πνευματικότητα των Μαορί της Νέας Ζηλανδίας (Aotearoa) και τη σύνδεσή τους με το Hue, το όργανο που θεωρείται το δοχείο της ειρήνης.
ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΝΕΡΟΚΟΛΟΚΥΘΑΣ (ΜΕΡΟΣ 9/10)
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Θ: ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΩΝ ΑΝΕΜΩΝ – HUE ΚΑΙ ΤΑ TAONGA PŪORO ΤΗΣ ΩΚΕΑΝΙΑΣ
Για τους Μαορί, τα μουσικά όργανα δεν είναι απλώς αντικείμενα, αλλά Taonga Pūoro (θησαυροί που τραγουδούν). Η νεροκολοκύθα, γνωστή ως Hue, κατέχει μια ιερή θέση στην κοσμογονία τους, καθώς συνδέεται με την Hine-pū-te-hue, τη θεότητα που μετέτρεψε τους ήχους του πολέμου σε μελωδίες γαλήνης.
Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΩΣ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ
Σε αντίθεση με άλλα μέρη του κόσμου, οι Μαορί θεωρούν την καλλιέργεια του Hue μέρος της οργανοποιίας.
«Δεν φτιάχνεις εσύ το Hue», λέει ο Rua, ένας παραδοσιακός οργανοποιός στη Νέα Ζηλανδία. «Το Hue αποφασίζει τι θέλει να γίνει. Εσύ απλώς το βοηθάς να βρει τη φωνή του». Οι κολοκύθες προστατεύονται από τους ανέμους και μεγαλώνουν με ψαλμούς, ώστε το τοίχωμά τους να είναι δυνατό και η αντήχησή τους καθαρή.
ΤΑ ΤΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΟΥ HUE
Η κατασκευή χωρίζεται σε τρεις βασικές κατηγορίες, ανάλογα με το πώς «συλλαμβάνεται» ο αέρας:
Hue Puruhau (Το Πνευστό): Ο μάστορας παίρνει μια μεγάλη κολοκύθα και ανοίγει μια τρύπα μόνο στον λαιμό. Το εσωτερικό καθαρίζεται με άμμο και νερό μέχρι να μην μείνει κανένα υπόλειμμα. «Όταν φυσάς πάνω από το άνοιγμα, ο ήχος πρέπει να είναι βαθύς, σαν την ανάσα του ωκεανού μέσα σε σπηλιά», εξηγεί ο Rua.
Hue Puruwai (Το Σείστρο): Εδώ, ο μάστορας αφήνει τους σπόρους μέσα ή προσθέτει μικρά βότσαλα από ιερά ποτάμια. Το άνοιγμα σφραγίζεται με ξύλο ή δέρμα. Παράγει έναν ρυθμικό, ξηρό ήχο που μιμείται τη βροχή πάνω στα φύλλα των δέντρων.
Poiawhiowhio (Το "Σφυριχτό"): Αυτή είναι μια μικρή κολοκύθα στην οποία ανοίγονται δύο ή τρεις οπές στα πλάγια. Δένεται σε ένα σχοινί από λινάρι και ο μουσικός την περιστρέφει με δύναμη γύρω από το κεφάλι του.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΣΤΟ WHARENUI
— «Γιατί το Poiawhiowhio ακούγεται σαν κελάηδισμα πουλιού;» ρωτά ο νεαρός μαθητής. — «Γιατί οι τρύπες που ανοίξαμε στην κολοκύθα "σκίζουν" τον άνεμο, παιδί μου. Όσο πιο γρήγορα την γυρίζεις, τόσο πιο ψηλή είναι η φωνή του πουλιού. Είναι ο τρόπος μας να μιλάμε στα πνεύματα του δάσους».
Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ WHAKAIRO (ΣΚΑΛΙΣΜΑ)
Μόλις ολοκληρωθεί η κατασκευή, ξεκινά το σκάλισμα. Οι Μαορί χρησιμοποιούν αιχμηρά εργαλεία για να χαράξουν την επιφάνεια της κολοκύθας με μοτίβα Koru (σπείρες).
Ο Συμβολισμός: Τα σχέδια διηγούνται τη γενεαλογία (Whakapapa) του κατόχου.
Η Συντήρηση: Μετά το σκάλισμα, η κολοκύθα αλείφεται με λάδι από το δέντρο Tītoki ή λίπος από καρχαρία για να προστατευτεί το «δέρμα» της από την αλμύρα της θάλασσας.
Η ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΔΥΝΑΜΗ
Το Hue χρησιμοποιείται παραδοσιακά στην ιατρική των Μαορί (Rongoā). Ο βαθύς ήχος του Hue Puruhau χρησιμοποιείται για να ηρεμεί τις έγκυες γυναίκες ή να καταπραΰνει τον πόνο των τραυματιών. Η κολοκύθα θεωρείται ότι απορροφά την αρνητική ενέργεια και την επιστρέφει στον κόσμο ως μουσική.
ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ
Στο τέλος της ημέρας, ο Rua κρατά το Hue του μπροστά στη φωτιά. «Όταν παίζεις αυτό το όργανο, δεν είσαι μόνος. Παίζεις μαζί με τον άνεμο, τη θεά Hine-pū-te-hue και τη γη που έθρεψε αυτόν τον καρπό. Η κολοκύθα μας θυμίζει ότι ακόμα και η σιωπή έχει ήχο, αν ξέρεις να την κλείσεις μέσα σε ένα κέλυφος
ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ – ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ
Η νεροκολοκύθα, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, απέδειξε ότι είναι το πιο δημοκρατικό υλικό στον πλανήτη. Δεν έκανε διακρίσεις ανάμεσα σε βασιλιάδες και σκλάβους, ανάμεσα σε ιεροτελεστίες και γλέντια. Σε αυτό το τελευταίο μέρος, θα δούμε πώς αυτή η αρχέγονη τέχνη επιβιώνει στον 21ο αιώνα και πώς μπορούμε εμείς, οι σύγχρονοι άνθρωποι, να συνεχίσουμε τον κύκλο.
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ
Σήμερα, σε μια εποχή γεμάτη πλαστικό και ψηφιακούς ήχους, υπάρχει μια παγκόσμια κίνηση οργανοποιών που επιστρέφουν στη νεροκολοκύθα.
«Ο κόσμος έχει κουραστεί από τον τέλειο, αποστειρωμένο ήχο», λέει ένας σύγχρονος οργανοποιός στο εργαστήρι του. «Η κολοκύθα έχει αυτό που ονομάζουμε "οργανική ατέλεια". Κάθε όργανο ακούγεται λίγο διαφορετικό, γιατί καμία κολοκύθα δεν είναι ίδια με την άλλη. Αυτό είναι που το κάνει ανθρώπινο».
ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΕΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗ
Αν αποφασίσετε να φτιάξετε το δικό σας όργανο, ο «χρυσός κανόνας» του μάστορα περιλαμβάνει τρία στάδια:
Η Υπομονή (Αποξήρανση): Μην βιαστείτε. Μια κολοκύθα μπορεί να χρειαστεί από 6 μήνες έως ένα χρόνο για να ξεραθεί τελείως. Πρέπει να την ακούτε. Όταν οι σπόροι μέσα «χορεύουν» ελεύθερα, τότε είναι έτοιμη.
Η Προστασία (Συντήρηση): Η κολοκύθα είναι ξύλο, αλλά πιο ευαίσθητο. Χρησιμοποιήστε φυσικά λάδια (λινέλαιο, καρυδέλαιο) ή αγνό μελισσοκέρι για να σφραγίσετε τους πόρους της. Αυτό θα την κάνει να αντέχει στις αλλαγές του καιρού.
Ο Πειραματισμός: Μην φοβηθείτε να παντρέψετε υλικά. Μια κολοκύθα μπορεί να γίνει ηχείο για μια ηλεκτρική κιθάρα, ένα σώμα για ένα σύγχρονο τσέλο ή ένα μοναδικό ηχείο για το τηλέφωνό σας.
Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ
— «Πιστεύεις ότι αυτά τα όργανα θα υπάρχουν σε εκατό χρόνια;» ρωτά ο μαθητής. — «Όσο υπάρχει χώμα και νερό, θα υπάρχουν κολοκύθες. Και όσο ο άνθρωπος έχει ανάγκη να εκφράσει τη λύπη ή τη χαρά του, θα βρίσκει έναν τρόπο να τις κάνει να τραγουδούν. Η μουσική της κολοκύθας είναι η μουσική της ίδιας της επιβίωσης».
Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ "ΜΗΔΕΝΙΚΟΥ ΑΠΟΤΥΠΩΜΑΤΟΣ"
Στην εποχή της οικολογικής κρίσης, η νεροκολοκύθα μας διδάσκει τη βιωσιμότητα. Όταν ένα όργανο από κολοκύθα ολοκληρώσει τον κύκλο του μετά από δεκαετίες, μπορεί να επιστρέψει στη γη χωρίς να την πληγώσει. Είναι ένα όργανο που δανειστήκαμε από τη φύση και θα της το επιστρέψουμε.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΦΩΝΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΣΩΠΑΙΝΕΙ
Κλείνοντας αυτή τη σειρά των 10 μερών, κρατάμε την εικόνα του οργανοποιού που σκαλίζει το τελευταίο μοτίβο πάνω σε ένα Hue ή ένα Sitar.
Η νεροκολοκύθα δεν είναι απλώς ένα φυτό. Είναι ένας παγκόσμιος πρεσβευτής. Ενώνει την Κρήτη με την Κίνα, το Μάλι με τη Βραζιλία και τη Νέα Ζηλανδία με την Ινδία. Είναι η απόδειξη ότι η ανθρωπότητα, παρά τις διαφορές της, βρήκε πάντα τον ίδιο τρόπο να μεταμορφώνει τα δώρα της φύσης σε τέχνη.
Όταν θα δείτε ξανά μια νεροκολοκύθα σε ένα μποστάνι ή σε μια βιτρίνα, σταθείτε για μια στιγμή. Μέσα σε αυτό το κούφιο, ξερό κέλυφος, κρύβεται η ανάσα εκατομμυρίων ανθρώπων που πέρασαν από αυτή τη γη. Κρύβεται η Μουσική της Γης.
.jpeg)
