ΑΠΟ ORGANISTRUM ΣΤΗΝ «ΒΙΕΛΑ ΜΕ ΤΡΟΧΟ».

 

Η ΤΕΛΙΚΗ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ

Στην ύστερη μεσαιωνική περίοδο και την Αναγέννηση, το όργανο απέβαλε οριστικά τον ορθογώνιο σκελετό της Symphonia και υιοθέτησε το σχήμα των εγχόρδων με αντηχείο (σώμα που θυμίζει λαούτο ή βιολί). Αυτό επέτρεψε στον ήχο να αποκτήσει μεγαλύτερο βάθος και αντήχηση.

ΚΥΡΙΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ HURDY-GURDY (BIELLE)

• Εκτεθειμένος Τροχός: Ο τροχός προστατεύεται πλέον από ένα ξύλινο κάλυμμα, αλλά παραμένει το κεντρικό λειτουργικό στοιχείο που τρίβει τις χορδές.

• Πλήρες Keybox (Κουτί Πλήκτρων): Το σύστημα των πλήκτρων γίνεται πιο σύνθετο, επιτρέποντας πλέον τη χρήση χρωματικής κλίμακας (όλες τις νότες, όπως τα μαύρα και λευκά πλήκτρα του

  
  
  πιάνου).

• Χορδές Trompette (Το "Σκυλί"): Μια κρίσιμη προσθήκη είναι η κινητή γέφυρα που, με την απότομη επιτάχυνση της μανιβέλας, παράγει έναν ρυθμικό κρότο, επιτρέποντας στο όργανο να λειτουργεί και ως κρουστό.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ

Ενώ ξεκίνησε ως το «εκκλησιαστικό όργανο των φτωχών», κατά τον 18ο αιώνα (εποχή του Rococo) η Hurdy-Gurdy έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στη γαλλική αριστοκρατία. Οι ευγενείς λάτρευαν τον «ποιμενικό» της χαρακτήρα, οδηγώντας στην κατασκευή πολυτελών οργάνων από έβενο και ελεφαντόδοντο.

---

ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΓΙΑ ΤΗΝ HURDY-GURDY)

1. PALMER, S. (2005). The Hurdy-Gurdy. David & Charles.

2. RICE, A. R. (2015). Notes on the Evolution of the Vielle à Roue. Oxford University Press.

3. VEZZOSO, G. (2012). The Mechanical Bow: History and Technique. Ut Orpheus.

4. BARTHELEMY, M. (1990). La Vielle à roue dans la musique française. Editions Musicales.

5. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. Σημειώσεις για τα Ιστορικά Μουσικά Όργανα της Δύσης.

   

   Η ονομασία VIELLE À ROUE (προφέρεται: βι-έλ α ρου) προέρχεται από τα γαλλικά και μεταφράζεται κυριολεκτικά ως «Βιέλα με τροχό».

   Πίσω από αυτή τη φαινομενικά απλή ονομασία κρύβεται η πλήρης περιγραφή του μηχανισμού του οργάνου:

   ---

   ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥ

   • VIELLE (Βιέλα): Ήταν το γενικό όνομα για τα μεσαιωνικά έγχορδα που παιζόντουσαν με δοξάρι (πρόγονοι του βιολιού). Η λέξη υποδηλώνει ότι το όργανο ανήκει στην οικογένεια των εγχόρδων που παράγουν ήχο μέσω τριβής.

   • À ROUE (Με τροχό): Αυτός ο προσδιορισμός διαχωρίζει το συγκεκριμένο όργανο από τα υπόλοιπα. Αντί για το παραδοσιακό δοξάρι, χρησιμοποιείται ένας ξύλινος τροχός (wheel) που περιστρέφεται με μανιβέλα και τρίβει τις χορδές συνεχόμενα.

   ---

   ΓΙΑΤΙ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΟΝΟΜΑ;

   Όταν το αρχαίο Organistrum μικρυνε σε μέγεθος και έγινε το φορητό όργανο Symphonia, οι Γάλλοι οργανοποιοί και μουσικοί άρχισαν να το αποκαλούν "Vielle" λόγω της ομοιότητας του ήχου του με τα τοξωτά έγχορδα.

   Πρόσθεσαν το "à roue" για να τονίσουν τη μηχανική του ιδιαιτερότητα:

   1. Συνεχής Ήχος: Ο τροχός δεν χρειάζεται να αλλάξει φορά (όπως το δοξάρι), επιτρέποντας έναν ήχο που δεν σταματά ποτέ.

   2. Πολυφωνία: Ο τροχός μπορεί να τρίβει ταυτόχρονα πολλές χορδές (μελωδικές και ισοκράτες), κάτι που ένα απλό δοξάρι δυσκολεύεται να κάνει με την ίδια ένταση.

   ---

   Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ

   Στα ελληνικά, ο όρος αποδίδεται συνήθως ως:

   • Χειροκίνητη Λύρα

   • Λύρα με τροχό

   • Ντρε (από την ιδιωματική ονομασία "Drehleier" ή τον ήχο που παράγει).

   Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ

   Η "Vielle à roue" θεωρείται ο πιο εξελιγμένος τύπος αυτής της οικογένειας οργάνων. Ενώ το Organistrum ήταν ένα δυσκίνητο εργαλείο διδασκαλίας, η Vielle à roue είναι ένα πλήρες μουσικό όργανο δεξιοτεχνίας, με δυνατότητα παραγωγής ρυθμικών χτυπημάτων και περίπλοκων μελωδιών.

   ---

   ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΟΡΟ

   1. BARTHELEMY, M. (1990). La Vielle à roue dans la musique française. Editions Musicales.

   2. PALMER, S. (2005). The Hurdy-Gurdy. David & Charles.

   3. REMNANT, M. (1989). Musical Instruments of the West. Batsford Ltd.

   4. HORNBOSTEL, E. M. & SACHS, C. (1914). Classification of Musical Instruments.

   5. ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΠΑΠΥΡΟΣ ΛΑΡΟΥΣ ΜΠΡΙΤΑΝΝΙΚΑ. Λήμμα: Χορδόφωνα - Βιέλα.