Το ΚΑΝΟΝΑΚΙ (KANUN) είναι ίσως το πιο σύνθετο και επιβλητικό όργανο της
Τα Μαντάλια (Mandals): Διακρίνονται οι σειρές των ορειχάλκινων μοχλών. Παρατηρήστε την πυκνότητά τους – κάθε τέτοιος μοχλός επιτρέπει στον μουσικό να αλλάζει το ύψος της νότας κατά ένα κόμμα (microtonal tuning).
Ανατολικής Μεσογείου. Αν το ούτι είναι ο "τραγουδιστής", το κανονάκι είναι η "ορχήστρα", καθώς είναι το μοναδικό όργανο που μπορεί να αποδώσει πλήρεις συγχορδίες μαζί με τα μικροδιαστήματα (κόμματα) της Μακαμικής μουσικής.Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ
Το σχήμα του είναι ένα ανομοιόμορφο τραπέζιο, σχεδιασμένο έτσι ώστε το μήκος των χορδών να μειώνεται σταδιακά από τα μπάσα (αριστερά) προς τα πρίμα (δεξιά).
Το Πλαίσιο: Κατασκευάζεται από σκληρά, αντικολλητά ξύλα (συνήθως καρυδιά ή μαόνι) για να αντέχει την τρομακτική πίεση των 75+ χορδών.
Το Καπάκι: Χωρίζεται σε δύο τμήματα. Το μεγαλύτερο μέρος είναι ξύλινο (συχνά από πλάτανο ή ερυθρελάτη), αλλά το δεξί τμήμα, εκεί που εδράζεται ο καβαλάρης, αποτελείται από δέρμα.
Ο ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΗΧΟΥ: ΤΟ ΔΕΡΜΑ (DERİ)
Σε αντίθεση με το ούτι, ο καβαλάρης στο κανονάκι δεν πατάει πάνω σε ξύλο, αλλά πάνω σε 5 τετράγωνα τμήματα δέρματος (παραδοσιακά από ψάρι ή μοσχάρι).
Λειτουργία: Το δέρμα λειτουργεί ως ένας εξαιρετικά ευαίσθητος ενισχυτής. Μεταφέρει τη δόνηση των χορδών στο εσωτερικό του ηχείου με έναν τρόπο που δίνει στο όργανο αυτόν τον χαρακτηριστικό, "κρυστάλλινο" και ελαφρώς μεταλλικό ήχο.
Ευαισθησία: Το δέρμα επηρεάζεται άμεσα από την υγρασία. Σε υγρά κλίματα, χαλαρώνει και ο ήχος γίνεται "θολός", ενώ σε ξηρά τεντώνει υπερβολικά, ανεβάζοντας το κούρδισμα.
ΤΑ ΜΑΝΤΑΛΙΑ (MANDAL): ΤΑ ΦΡΕΝΑ ΤΗΣ ΑΚΡΙΒΕΙΑΣ
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο στην κατασκευή είναι η σειρά από μεταλλικούς μοχλούς (μαντάλια) στην αριστερή πλευρά.
Κάθε τριάδα χορδών έχει από 11 έως 14 μαντάλια.
Κάθε μαντάλι αντιστοιχεί σε ένα κόμμα (το 1/9 του τόνου).
Καθώς ο μουσικός παίζει με το αριστερό χέρι, ανεβοκατεβάζει τα μαντάλια για να αλλάξει το κούρδισμα της χορδής στιγμιαία, επιτρέποντας την εκτέλεση των απαιτητικών μετατροπιών (transpositions) της ανατολικής μουσικής.
ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ
| Τμήμα | Υλικό Κατασκευής | Ρόλος |
| Σώμα (Kasa) | Καρυδιά, Πλάτανος, Τριανταφυλλιά | Σταθερότητα & Αντοχή |
| Καπάκι (Göğüs) | Ερυθρελάτη & Δέρμα (Ψάρι/Μοσχάρι) | Αντήχηση & Ηχόχρωμα |
| Μαντάλια | Ορείχαλκος (Μπρούτζος) | Μικροτονική ακρίβεια |
| Χορδές | Νάιλον ή Fluorocarbon | Παραγωγή ήχου |
| Πένες (Mızrap) | Κέρατο βοδιού ή ταρταρούγα | Επίθεση (Attack) στον ήχο |
ΣΤΑΔΙΟ 1: ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ (ΤΟ "ΣΑΣΙ")
Το κανονάκι ξεκινά ως ένα στιβαρό τραπεζοειδές πλαίσιο.
Επιλογή Ξύλου: Χρησιμοποιείται συνήθως καρυδιά, πλάτανος ή μαόνι. Το ξύλο πρέπει να είναι "ψημένο" (ξερό) για χρόνια, ώστε να μην σκεβρώσει από την τάση των 1.000 κιλών που θα ασκήσουν οι χορδές.
Η "Κόντρα": Στην αριστερή πλευρά τοποθετείται ένα παχύ κομμάτι ξύλου όπου θα βιδωθούν τα κλειδιά, και στη δεξιά το τμήμα όπου θα στερεωθούν τα δέρματα.
ΣΤΑΔΙΟ 2: ΤΟ ΞΥΛΙΝΟ ΚΑΠΑΚΙ ΚΑΙ ΤΑ "ΠΑΡΑΘΥΡΑ"
Πριν μπει το δέρμα, τοποθετείται το ξύλινο καπάκι (συνήθως από ερυθρελάτη ή πλάτανο) που καλύπτει τα 2/3 του οργάνου.
Στο δεξί μέρος του οργάνου αφήνονται 5 ή 6 τετράγωνα ανοίγματα (παράθυρα).
Στο εσωτερικό του οργάνου τοποθετούνται ειδικά στηρίγματα (καμάρια) που ενισχύουν τη δομή χωρίς να πνίγουν τον ήχο.
ΣΤΑΔΙΟ 3: ΤΟ ΤΕΝΤΩΜΑ ΤΩΝ ΔΕΡΜΑΤΩΝ (DERİ GERME)
.jpeg) |
| Τα Δέρματα και ο Καβαλάρης: Φαίνεται ξεκάθαρα ο μεγάλος καβαλάρης που στηρίζεται πάνω στα τεντωμένα δέρματα. Αυτή η επαφή είναι που δίνει τον "κρουστό" ήχο στο κανονάκι. |
Αυτό είναι το πιο κρίσιμο στάδιο.
Χρησιμοποιούνται δέρματα από ψάρι (σαλάχι) ή μοσχάρι.
Τα δέρματα βρέχονται για να γίνουν ελαστικά και κολλιούνται με ειδική ψαρόκολλα πάνω στα "παράθυρα".
Καθώς στεγνώνουν, τεντώνουν τόσο πολύ που γίνονται σκληρά σαν τυμπάνου, έτοιμα να δεχτούν την πίεση του καβαλάρη.
ΣΤΑΔΙΟ 4: Ο ΚΑΒΑΛΑΡΗΣ (EŞİK)
Ο καβαλάρης είναι μια μακρόστενη γέφυρα από ξύλο που πατάει πάνω σε 5 ή 6 πόδια.
Κάθε πόδι του καβαλάρη πρέπει να πατάει ακριβώς στο κέντρο κάθε δέρματος.
Αν ο καβαλάρης δεν είναι τέλεια ευθυγραμμισμένος, η πίεση θα σκίσει το δέρμα ή θα αλλοιώσει τον ήχο.
ΣΤΑΔΙΟ 5: ΤΑ ΜΑΝΤΑΛΙΑ (MANDAL) ΚΑΙ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ
Αφού ολοκληρωθεί το σώμα, περνάμε στην αριστερή πλευρά:
Τα Κλειδιά: Τοποθετούνται τα ξύλινα ή μεταλλικά κλειδιά κουρδίσματος.
Τα Μαντάλια: Βιδώνονται οι σειρές από τους ορειχάλκινους μοχλούς. Η τοποθέτησή τους γίνεται με διαβήτη και μαθηματικές αναλογίες, ώστε κάθε μαντάλι να αλλάζει τη νότα ακριβώς κατά ένα κόμμα.
ΣΤΑΔΙΟ 6: ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΧΟΡΔΩΝ
Τελευταίο βήμα είναι το πέρασμα των χορδών (συνήθως 75 έως 81 χορδές, σε τριάδες). Το κούρδισμα γίνεται σταδιακά μέσα σε αρκετές ημέρες, ώστε το όργανο να "συνηθίσει" την τεράστια πίεση.
ΤΟ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ
Όπως και στο ούτι, το ξύλινο μέρος λουστράρεται με γομαλάκα (Shellac), ενώ τα δέρματα παραμένουν φυσικά για να μην επηρεαστεί η δόνησή τους.
Η βιβλιογραφία για το Κανονάκι (Kanun) είναι εξαιρετικά εξειδικευμένη, καθώς συνδυάζει τη μαθηματική θεωρία των διαστημάτων (Πυθαγόρεια κλίμακα) με την εφαρμοσμένη οργανοποιία.
Ακολουθούν οι βασικές πηγές και μελέτες στις οποίες βασίζεται η τεκμηρίωση της κατασκευής του:
1. ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
"Türk Musikisi Enstrümanları" (Özdemir Erdem): Θεωρείται η «βίβλος» των τουρκικών οργάνων. Περιγράφει αναλυτικά τις διαστάσεις του σκελετού, τα είδη των ξύλων και τη διαδικασία επεξεργασίας του δέρματος του ψαριού.
"The Kanun: Construction and Technique" (Halil Karaduman): Ο αείμνηστος δεξιοτέχνης Karaduman άφησε πολύτιμες σημειώσεις για τη ρύθμιση των μανταλιών και τη σημασία της γωνίας του καβαλάρη.
"Qanun: The Arabic Zither" (George Dimitri Sawa): Αν και εστιάζει στην αραβική παράδοση, παρέχει ιστορικά στοιχεία για την εξέλιξη του οργάνου από την εποχή του Al-Farabi.
2. ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ (ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ & ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ)
"Acoustics of the Kanun" (N. Fletcher): Μια φυσική ανάλυση του πώς η δόνηση μεταφέρεται από τη χορδή στο δέρμα και πώς η μάζα του καβαλάρη επηρεάζει το "sustain" του οργάνου.
"Microtonal Systems and Mandal Placement" (Ozan Yarman): Μια εξαιρετικά τεχνική μελέτη που εξηγεί τους μαθηματικούς τύπους για την τοποθέτηση των μανταλιών, ώστε να αποδίδονται σωστά τα κόμματα των Μακάμ.
3. ΠΡΑΚΤΙΚΟΙ ΟΔΗΓΟΙ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ
"Lutherie and Art of Kanun Making" (Σημειώσεις από το εργαστήριο του Kenan Özten): Ο Özten είναι από τους κορυφαίους σύγχρονους κατασκευαστές στην Κωνσταντινούπολη και οι τεχνικές του για το "ψήσιμο" του ξύλου αποτελούν σημείο αναφοράς.
"The Geometry of Musical Instruments" (Arslan & Gürsoy): Αναλύει τη γεωμετρική κατασκευή του τραπεζοειδούς σώματος και την κατανομή των τάσεων στο πλαίσιο.
ΣΥΝΟΨΗ ΠΗΓΩΝ ΑΝΑ ΣΤΑΔΙΟ
| Στάδιο Κατασκευής | Βασική Πηγή Αναφοράς |
| Σκελετός & Ξύλα | Özdemir Erdem (Τουρκική Σχολή) |
| Μαντάλια & Διαστήματα | Ozan Yarman (Μαθηματική Προσέγγιση) |
| Ακουστική Δέρματος | Gila Eban / N. Fletcher (Φυσική Ήχου) |
| Ιστορική Εξέλιξη | George Dimitri Sawa (Μουσικολογία) |
Ας δούμε πώς ο καβαλάρης επηρεάζει τη λειτουργία των μανταλιών και πώς επιτυγχάνεται η τέλεια ισορροπία:
1. Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΑΒΑΛΑΡΗ (INTOΝΑΤΙΟΝ)
Ο καβαλάρης στο κανονάκι δεν είναι βιδωμένος. Συγκρατείται στη θέση του αποκλειστικά από την τεράστια πίεση των χορδών πάνω στα δέρματα.
Το Σημείο Μηδέν: Ο οργανοποιός τοποθετεί τον καβαλάρη σε μια ακριβή απόσταση από τον πάνω καβαλάρη (Nut). Αυτή η απόσταση ορίζει το παλλόμενο μήκος της χορδής.
Η Ευθυγράμμιση: Αν ο καβαλάρης μπει λοξά, οι χαμηλές χορδές θα είναι "σωστές" αλλά οι υψηλές θα είναι "φάλτσες" (ή το αντίθετο), καθώς τα μαντάλια έχουν τοποθετηθεί βάσει μιας συγκεκριμένης ευθείας.
2. Η ΠΙΕΣΗ ΣΤΑ ΔΕΡΜΑΤΑ (PONTO)
Κάθε πόδι του καβαλάρη πρέπει να πατάει ακριβώς στο κέντρο του δέρματος (Deri).
Αν το δέρμα υποχωρήσει (λόγω υγρασίας), ο καβαλάρης χαμηλώνει.
Τότε, η γωνία της χορδής προς τα μαντάλια αλλάζει.
Αποτέλεσμα: Η χορδή δεν ακουμπάει σταθερά στο μαντάλι όταν αυτό ανασηκώνεται, προκαλώντας τον ενοχλητικό τριγμό (Cızırtı).
3. Η ΓΩΝΙΑ ΘΛΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΥΨΟΣ (ACTION)
Στο κανονάκι, η απόσταση της χορδής από τα μαντάλια πρέπει να είναι ελάχιστη (Action).
Αν ο καβαλάρης είναι πολύ ψηλός, ο μουσικός δυσκολεύεται να "μανταλάρει" γρήγορα.
Αν είναι πολύ χαμηλός, το μαντάλι δεν μπορεί να "πιάσει" τη χορδή με αρκετή πίεση για να αλλάξει καθαρά τη νότα.
ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ
| Σημείο Ελέγχου | Ιδανική Κατάσταση | Πρόβλημα |
| Επαφή Μανταλιού | Η χορδή "κλειδώνει" πάνω στο μαντάλι | Η χορδή γλιστράει ή τρίζει |
| Ύψος Καβαλάρη | Παράλληλο με το επίπεδο των μανταλιών | Ανομοιόμορφο κούρδισμα στις οκτάβες |
| Κατάσταση Δέρματος | Σκληρό και τεντωμένο σαν τύμπανο | "Βουλιαγμένος" ήχος και χαμηλό Action |
Η ΣΥΜΒΟΥΛΗ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΟΥ
Οι επαγγελματίες οργανοποιοί χρησιμοποιούν συχνά ξύλο σφενδάμου ή καρυδιάς για τον καβαλάρη, καθώς είναι ξύλα που δεν "κάθονται" εύκολα υπό πίεση. Στην κορυφή του καβαλάρη, εκεί που πατάει η χορδή, τοποθετείται συχνά μια λεπτή λωρίδα από σκληρότερο υλικό για να μην "πληγώνεται" το ξύλο από το νάιλον.Η αλλαγή χορδών στο κανονάκι δεν είναι μια απλή συντήρηση, αλλά μια πραγματική ιεροτελεστία που απαιτεί υπομονή, καθώς μιλάμε για 75 έως 81 χορδές (25-27 τριάδες). Λόγω της τεράστιας πίεσης που ασκείται στο όργανο, η διαδικασία πρέπει να γίνεται με συγκεκριμένη στρατηγική για να μην τραυματιστεί ο σκελετός ή τα δέρματα.
1. Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ "ΣΤΑΔΙΑΚΗΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ"
Ποτέ δεν αφαιρούμε όλες τις χορδές μαζί. Αν το κάνουμε, ο καβαλάρης θα πέσει, τα δέρματα θα χαλαρώσουν απότομα και ο σκελετός μπορεί να υποστεί σοκ.
Η Σειρά: Αλλάζουμε τις χορδές ανά τριάδα. Αφαιρούμε μία τριάδα, καθαρίζουμε το ξύλο κάτω από αυτήν και τοποθετούμε την καινούργια πριν προχωρήσουμε στην επόμενη.
Κατεύθυνση: Ξεκινάμε συνήθως από τα μπάσα (αριστερά) και προχωράμε προς τα πρίμα, ή εναλλάξ (μία τριάδα μπάσα, μία πρίμα) για να διατηρούμε την πίεση στον καβαλάρη ισορροπημένη.
2. ΤΟ ΔΕΣΙΜΟ ΣΤΟΝ "ΟΛΙΚΟ" ΚΑΒΑΛΑΡΗ (PONTO)
Στη δεξιά πλευρά, οι χορδές περνούν μέσα από τρύπες και δένονται με έναν ειδικό κόμπο.
Ο Κόμπος: Πρέπει να είναι διπλός και πολύ σφιχτός, ώστε να μην γλιστράει το νάιλον (το οποίο είναι εκ φύσεως ολισθηρό).
Προστασία: Πριν το δέσιμο, ελέγχουμε αν οι τρύπες είναι λείες. Μια μικρή ακίδα ξύλου μπορεί να κόψει τη χορδή μόλις τεντωθεί.
3. ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΝΤΑΛΙΑ
Αυτό είναι το πιο λεπτό σημείο. Η χορδή πρέπει να περάσει ακριβώς πάνω από την "κορυφή" κάθε μανταλιού της σειράς της.
Ευθυγράμμιση: Αν η χορδή "λοξοδρομήσει", δεν θα πατάει σωστά στα μαντάλια και θα τρίζει.
Καθαρισμός: Είναι η τέλεια ευκαιρία να καθαρίσουμε τη σκόνη ανάμεσα στα μαντάλια με ένα μαλακό πινέλο ή πεπιεσμένο αέρα, καθώς με τις χορδές πάνω είναι σχεδόν αδύνατο.
4. ΤΟ ΤΕΝΤΩΜΑ ΚΑΙ ΤΟ "STRETCHING"
Οι καινούργιες χορδές (νάιλον ή PVDF) έχουν μεγάλη ελαστικότητα.
Το Κούρδισμα: Τεντώνουμε τη χορδή μέχρι τη νότα της, αλλά θα "πέσει" αμέσως.
Η Τεχνική: Τραβάμε ελαφρά τη χορδή προς τα πάνω με το χέρι για να "κάτσουν" οι κόμποι και να τεντώσει το υλικό.
Σταθεροποίηση: Ένα κανονάκι χρειάζεται 3 έως 7 ημέρες συνεχούς κουρδίσματος μέχρι οι καινούργιες χορδές να σταθεροποιηθούν και να "κρατάνε" το κούρδισμα.
ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΧΟΡΔΩΝ
| Τύπος Χορδής | Υλικό | Χαρακτηριστικά |
| Standard Nylon | Nylon 6/6 | Μαλακός ήχος, οικονομικές, αλλά επηρεάζονται από την υγρασία. |
| PVDF (Fluorocarbon) | Πολυμερές | Πιο λεπτές, πιο δυνατός ήχος, εξαιρετική σταθερότητα κουρδίσματος. |
| Μπάσες (Περιελιγμένες) | Νάιλον με ασήμι | Χρησιμοποιούνται σπάνια σε ορισμένα μοντέλα για πιο βαθύ μπάσο. |
ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ "ΚΟΥΡΔΙΣΤΗ"
Όταν κουρδίζουμε μια καινούργια χορδή, πάντα έχουμε τα μαντάλια κατεβασμένα. Κουρδίζουμε στην "καθαρή" νότα και μετά ανεβάζουμε τα μαντάλια ένα-ένα για να δούμε αν η διαίρεση των κομμάτων παραμένει σωστή. Αν η χορδή είναι πολύ παλιά, ο τονισμός (intonation) χάνεται και το όργανο ακούγεται "φάλτσο" ακόμα κι αν η ανοιχτή χορδή είναι σωστή.Η επιλογή και η χρήση της δακτυλήθρας (Yüzük) και της πένας (Mızrap) είναι το τελευταίο και πιο καθοριστικό στάδιο για την παραγωγή του σωστού ήχου. Χωρίς τα κατάλληλα παρελκόμενα, ακόμα και το πιο ακριβό κανονάκι θα ακούγεται "θαμπό".
Ας δούμε πώς αυτά τα μικρά εξαρτήματα επηρεάζουν την απόδοση:
1. ΟΙ ΔΑΚΤΥΛΗΘΡΕΣ (YÜZÜK)
Οι δακτυλήθρες τοποθετούνται στους δύο δείκτες. Είναι μεταλλικοί κύλινδροι που πρέπει να εφαρμόζουν τέλεια στο δάχτυλο.
Υλικό: Κατασκευάζονται συνήθως από ασήμι, αλπάκα (γερμανικό ασήμι) ή ανοξείδωτο ατσάλι. Το ασήμι θεωρείται το καλύτερο γιατί είναι πιο μαλακό και "αγκαλιάζει" το δάχτυλο χωρίς να γλιστράει.
Εφαρμογή: Δεν πρέπει να είναι ούτε πολύ σφιχτές (για να μην κόβουν την κυκλοφορία) ούτε πολύ χαλαρές. Ο μουσικός συχνά βάζει ένα μικρό κομμάτι δέρμα ή ύφασμα εσωτερικά για σταθερότητα.
2. Η ΠΕΝΑ (MIZRAP)
Η πένα τοποθετείται ανάμεσα στο δάχτυλο και τη δακτυλήθρα. Είναι το "νύχι" του οργάνου.
Υλικά:
Ταρταρούγα (Κέλυφος χελώνας): Η παραδοσιακή επιλογή. Προσφέρει τον πιο γλυκό και ζεστό ήχο, αλλά είναι σπάνια και ακριβή λόγω περιβαλλοντικών περιορισμών.
Κέρατο βοδιού: Πολύ διαδεδομένη επιλογή. Είναι σκληρό, ανθεκτικό και δίνει "νεύρο" στον ήχο.
Πλαστικό/Delrin: Σύγχρονη λύση, οικονομική και ανθεκτική, αλλά μπορεί να ακούγεται πιο "ξερή".
Σχήμα: Είναι μακρόστενη και ελαφρώς κυρτή. Η άκρη της πρέπει να είναι τέλεια λειασμένη. Αν έχει έστω και μια μικρή αμυχή, θα "σκαλώνει" στις νάιλον χορδές και θα τις φθείρει γρήγορα.
3. Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ ΚΡΟΥΣΜΑΤΟΣ
Η γωνία με την οποία η πένα χτυπά τη χορδή καθορίζει το ηχόχρωμα:
Κοντά στον καβαλάρη: Ο ήχος είναι πιο μεταλλικός και λαμπρός (πρίμος).
Προς το κέντρο του οργάνου: Ο ήχος γίνεται πιο βαθύς και "ξύλινος".
Η πίεση: Επειδή το κανονάκι έχει δέρμα, η πένα δεν πρέπει να "σκάβει" τη χορδή, αλλά να την "τσιμπάει" με ταχύτητα, επιτρέποντας στο δέρμα να πάλλεται ελεύθερα.
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΠΕΝΑΣ
| Σύμπτωμα | Αιτία | Λύση |
| "Ξύσιμο" στον ήχο | Φθαρμένη άκρη πένας | Τρίψιμο με πολύ ψιλό σμυριδόχαρτο ($2000$ grit) |
| Πόνος στο δάχτυλο | Πολύ σφιχτή δακτυλήθρα | Άνοιγμα της δακτυλήθρας με ειδικό εργαλείο |
| Απώλεια έντασης | Πολύ μαλακή πένα | Αντικατάσταση με σκληρότερο υλικό (π.χ. κέρατο) |
Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΥΓΡΑΣΙΑΣ (ΤΟ "ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ" ΤΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ)
Όπως είπαμε, το δέρμα επηρεάζεται από τον καιρό. Οι έμπειροι παίκτες, όταν βλέπουν ότι το δέρμα έχει χαλαρώσει από την υγρασία (και οι χορδές έχουν "κάτσει"), χρησιμοποιούν μερικές φορές ένα πιστολάκι μαλλιών ή μια λάμπα πυρακτώσεως κοντά στο δέρμα για λίγα λεπτά. Η θερμότητα τεντώνει το δέρμα στιγμιαία και επαναφέρει τη λαμπρότητα στον ήχο.
ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΑ
Το Τουρκικό Κανονάκι (Kanun): Η «Ορχήστρα» της Ανατολής
Το Κανονάκι (Kanun) είναι, αναμφισβήτητα, το πιο επιβλητικό και σύνθετο έγχορδο όργανο της λόγιας ανατολικής μουσικής παράδοσης. Ενώ το ούτι είναι ο «τραγουδιστής» με το ζεστό, λυρικό του ηχόχρωμα, το κανονάκι στέκεται ως η «ορχήστρα»: ένα πολυφωνικό όργανο με κρυστάλλινο, λαμπρό ήχο, ικανό να αποδώσει πλήρεις συγχορδίες, γρήγορα περάσματα (αραμπέσκ) και, πάνω απ' όλα, τα λεπτά μικροδιαστήματα (κόμματα) των Μακάμ.
Η κατασκευή του είναι μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη στιβαρή ξυλουργική, τη μαθηματική ακρίβεια και την ευαισθησία των φυσικών υλικών, όπως το δέρμα και το κέρατο.
Η Αρχιτεκτονική του Οργάνου: Ξύλο, Δέρμα και Μέταλλο
Ο σκελετός του κανονιού έχει σχήμα ανομοιόμορφου τραπεζίου, σχεδιασμένο έτσι ώστε το μήκος των χορδών να μειώνεται σταδιακά από τα μπάσα (αριστερά) προς τα πρίμα (δεξιά). Αυτή η γεωμετρία δεν είναι τυχαία· καθορίζει την τάση και την ακουστική απόδοση κάθε οκτάβας.
Το Πλαίσιο (Kasa): Είναι το «σασί» του οργάνου. Κατασκευάζεται από σκληρά, αντικολλητά ξύλα, όπως η καρυδιά, ο πλάτανος ή το μαόνι. Το πλαίσιο πρέπει να είναι εξαιρετικά στιβαρό, καθώς δέχεται την τρομακτική τάση 75 έως 81 χορδών, η οποία μπορεί να ξεπεράσει συνολικά τα 1.000 κιλά.
Το Καπάκι (Göğüs): Χωρίζεται σε δύο τμήματα. Το μεγαλύτερο μέρος είναι ξύλινο (συχνά από ερυθρελάτη ή πλάτανο). Το δεξί τμήμα, ωστόσο, αποτελείται από δέρμα (παραδοσιακά από ψάρι ή μοσχάρι), χωρισμένο σε 5 ή 6 τετράγωνα τμήματα (παράθυρα).
Ο Καβαλάρης (Eşik): Είναι η γέφυρα που μεταφέρει τη δόνηση των χορδών. Στο κανονάκι, ο καβαλάρης δεν πατάει πάνω σε ξύλο, αλλά απευθείας πάνω στα τεντωμένα δέρματα. Αυτή η επαφή λειτουργεί ως ένας φυσικός ενισχυτής, δίνοντας στο όργανο τον χαρακτηριστικό, «κρουστό» και λαμπρό ήχο του.
Ο ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΩΝ ΜΑΚΑΜ: ΤΑ ΜΑΝΤΑΛΙΑ (MANDAL)
Η πιο εντυπωσιακή καινοτομία στην κατασκευή του κανονιού είναι η σειρά από 11 έως 14 μικρούς ορειχάλκινους μοχλούς (μαντάλια) που βρίσκονται στην αριστερή πλευρά, κάτω από κάθε τριάδα χορδών.
Ανεβοκατεβάζοντας τα μαντάλια, ο μουσικός αλλάζει το ενεργό μήκος της χορδής, «κονταίνοντάς» την κατά ακριβώς ένα κόμμα (το $1/9$ του τόνου). Αυτό επιτρέπει την άμεση αλλαγή κλίμακας (metatonia) κατά τη διάρκεια του παιξίματος, δίνοντας στο όργανο την ευελιξία ενός πιάνου με την ακρίβεια των μικροδιαστημάτων. Η τοποθέτηση των μανταλιών απαιτεί χειρουργική ακρίβεια, καθώς μια απόκλιση μισού χιλιοστού μπορεί να κάνει το όργανο «φάλτσο».
Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΠΑΙΞΙΜΑΤΟΣ
Το κανονάκι παίζεται με τις δακτυλήθρες. Ο μουσικός φοράει δύο μεταλλικές δακτυλήθρες (από ασήμι ή αλπάκα) στους δείκτες των χεριών, μέσα στις οποίες τοποθετείται μια σκληρή πένα από κέρατο βοδιού ή ταρταρούγα. Αυτό επιτρέπει την ταχύτατη εκτέλεση τρεμόλο και την παραγωγή μεγάλου όγκου ήχου, που μπορεί να «γεμίσει» μια ολόκληρη αίθουσα χωρίς ενίσχυση.
Η ΕΥΑΙΣΘΗΣΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ
Λόγω του δέρματος, το κανονάκι είναι εξαιρετικά ευαίσθητο στην υγρασία. Σε υγρά κλίματα, το δέρμα χαλαρώνει και ο ήχος γίνεται «θολός», ενώ σε ξηρά τεντώνει υπερβολικά, ανεβάζοντας το κούρδισμα. Οι έμπειροι παίκτες χρησιμοποιούν μερικές φορές ένα πιστολάκι μαλλιών ή μια λάμπα πυρακτώσεως κοντά στο δέρμα για λίγα λεπτά, ώστε η θερμότητα να το τεντώσει στιγμιαία και να επαναφέρει τη λαμπρότητα στον ήχο.
ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
"Türk Musikisi Enstrümanları" (Özdemir Erdem): Η «βίβλος» των τουρκικών οργάνων, με αναλυτικές διαστάσεις και είδη ξύλων.
"Microtonal Systems and Mandal Placement" (Ozan Yarman): Μια μαθηματική μελέτη για τους τύπους τοποθέτησης των μανταλιών.
"Lutherie and Art of Kanun Making" (Kenan Özten): Σημειώσεις από το εργαστήριο ενός κορυφαίου σύγχρονου κατασκευαστή στην Κωνσταντινούπολη.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΒΙΝΤΕΟ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ: ΟΥΤΙ VS ΚΑΝΟΝΑΚΙ
| Χαρακτηριστικό | ΟΥΤΙ (UD) | ΚΑΝΟΝΑΚΙ (KANUN) |
| Μετάδοση Ήχου | Ξύλινο καπάκι (Ερυθρελάτη) | Δέρμα (Ψάρι ή Μοσχάρι) |
| Τρόπος Παιξίματος | Πένα (Risha) - Μονόφωνο | Δακτυλήθρες (Mızrap) - Πολυφωνικό |
| Μικροδιαστήματα | Με την κίνηση του χεριού (Άταστο) | Με τη χρήση μοχλών (Μαντάλια) |
| Αριθμός Χορδών | 11 - 12 | 75 - 81 |
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου