ΟΙ ΛΟΜΠΙ ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ BOGYIL: Η ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΗΧΟΥ

 

Στη νοτιοδυτική γωνιά της Μπουρκίνα Φάσο, μέσα σε σπίτια-φρούρια από πηλό που μοιάζουν να

ξεπηδούν από την ίδια τη γη, κατοικεί ένας από τους πιο ανυπότακτους και πνευματικούς λαούς της Αφρικής: οι Λόμπι. Για αυτούς, ο κόσμος δεν χωρίζεται σε ζωντανούς και νεκρούς, αλλά σε έναν συνεχή διάλογο ανάμεσα στους ανθρώπους και τα πνεύματα, με μοναδικό διερμηνέα το ιερό ξυλόφωνο, το Bogyil.

1. Ο ΛΑΟΣ ΤΩΝ ΦΡΟΥΡΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΩΝ

Οι Λόμπι ζουν σε απόλυτη αρμονία με το τοπίο τους, μέσα στις Soukala — οικογενειακά οικήματα χωρίς παράθυρα, σχεδιασμένα για προστασία. Δεν αναγνωρίζουν επίγειους βασιλιάδες ή πολιτικές ιεραρχίες. Η

μόνη εξουσία που αποδέχονται είναι αυτή των Thila, των αόρατων πνευμάτων που επιβάλλουν τους νόμους της φύσης και της ηθικής.

Κάθε σπίτι φιλοξενεί τα Bateba, ξύλινα αγάλματα που ενσαρκώνουν αυτά τα πνεύματα. Οι Λόμπι πιστεύουν ότι τα αγάλματα αυτά έχουν δική τους βούληση: προστατεύουν το σπίτι, θρηνούν στις απώλειες και απαιτούν σεβασμό. Όταν η ισορροπία διαταράσσεται, η μουσική είναι το μόνο μέσο για να αποκατασταθεί η ειρήνη.

2. Ο ΚΟΣΜΟΓΟΝΙΚΟΣ ΜΥΘΟΣ: Η ΚΛΟΠΗ ΤΗΣ ΛΑΛΙΑΣ

Σύμφωνα με την προφορική τους παράδοση, το ξυλόφωνο δεν είναι ανθρώπινη εφεύρεση. Ήταν το μυστικό όργανο των Kontuor (των πνευμάτων του δάσους). Ο μύθος λέει ότι ένας κυνηγός έκλεψε τη γνώση της κατασκευής του, αλλά τα πνεύματα τον ανάγκασαν σε μια ιερή συμφωνία:

«Το ξυλόφωνο θα ανήκει στους ανθρώπους, αλλά θα είναι η φωνή που θα εξαγοράζει τις ψυχές τους από το σκοτάδι του θανάτου».

Από τότε, το Bogyil έγινε το «αντίλυτρο». Δεν παίζεται για απλή διασκέδαση, αλλά για να θυμίζει στα πνεύματα την υπόσχεση προστασίας προς τους θνητούς.

3. Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ: ΤΟ ΞΥΛΟΦΩΝΟ-ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Η πιο συγκλονιστική πεποίθηση των Λόμπι είναι ότι το Bogyil είναι ένας «τεχνητός άνθρωπος». Η κατασκευή του ακολουθεί πιστά την ανθρώπινη ανατομία:

• Τα Ξύλα (Πλάκες): Αντιπροσωπεύουν τα κόκαλα και τις 14 κύριες αρθρώσεις του σώματος.

• Τα Δεσίματα: Από δέρμα αντιλόπης, συμβολίζουν τους τένοντες και τους μυς.

• Οι Κολοκύθες (Ηχεία): Είναι τα σπλάχνα και τα εσωτερικά όργανα που δίνουν «ανάσα» και ένταση στη φωνή.

Όταν ένας άνθρωπος πεθαίνει, οι Λόμπι πιστεύουν ότι το σώμα του «ξεκουρδίζεται». Ο τυμπανιστής τοποθετεί το ξυλόφωνο δίπλα στον νεκρό και παίζει. Ο ήχος του οργάνου, όντας ένα «τέλεια κουρδισμένο σώμα», λειτουργεί ως οδηγός: δονεί την ψυχή του νεκρού, της θυμίζει την ανθρώπινη λαλιά και τη βοηθά να διαβεί το κατώφλι του κάτω κόσμου χωρίς να χαθεί στη σιωπή.

4. Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΥ ΜΙΛΑΕΙ

Η μουσική των Λόμπι χαρακτηρίζεται από μια σπάνια πολυπλοκότητα. Συνήθως δύο παίκτες μοιράζονται το ίδιο όργανο: ο ένας κρατά τον σταθερό παλμό της ζωής και ο άλλος αυτοσχεδιάζει τις μεταβολές της μοίρας. Οι ρυθμοί του Bogyil είναι τονικοί. Αυτό σημαίνει ότι ο μουσικός «χτυπά» τις λέξεις της γλώσσας τους πάνω στο ξύλο. Στις κηδείες ή στις αγροτικές εργασίες, το ξυλόφωνο δεν συνοδεύει απλώς τη δράση· απαγγέλλει ιστορίες, δίνει οδηγίες και προσεύχεται, μετατρέποντας την καθημερινότητα σε μια διαρκή ιεροτελεστία επιβίωσης.

Τεχνικά, το BOGYIL κατατάσσεται στην κατηγορία των κρουστών, αλλά αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς με τη μουσικολογία, ανήκει στην υποκατηγορία των ιδιόφωνων.

Αυτό σημαίνει ότι ο ήχος παράγεται από τη δόνηση του ίδιου του σώματος του οργάνου (της ξύλινης λάμας) και όχι από μια τεντωμένη μεμβράνη (όπως στο τύμπανο).

Ωστόσο, οι LOBI δεν το αντιμετωπίζουν απλώς ως ένα «ρυθμικό» όργανο. Για εκείνους είναι:

• Μελωδικό κρουστό: Έχει συγκεκριμένες νότες και κλίμακες (συνήθως πεντατονικές), άρα μπορεί να παίξει κανονικές μελωδίες όπως το πιάνο.

• Ομιλούν όργανο: Στην κουλτούρα τους, οι μελωδίες του ξυλόφωνου μιμούνται τον τονισμό και τον ρυθμό της γλώσσας Lobi. Κατά τη διάρκεια της κηδείας, ο παίκτης «μιλάει» μέσω του οργάνου, απευθύνοντας αποχαιρετισμούς στον νεκρό ή επικοινωνώντας με τους προγόνους.

Είναι, λοιπόν, ένα κρουστό που έχει τον ρόλο του «αφηγητή». Στην ηχογράφηση που άκουσες, ο έντονος και γρήγορος τρόπος που χτυπούν τις λάμες δημιουργεί αυτό το πυκνό ηχητικό περιβάλλον που μοιάζει σχεδόν με καταιγίδα.