Η ενότητα για τη Βόρεια Αφρική και το Μαγκρέμπ είναι ίσως η πιο σύνθετη από πλευράς
πνευματικότητας, καθώς εδώ η μουσική λειτουργεί ως το απόλυτο σύνορο ανάμεσα στην υποσαχάρια Αφρική, τον αραβικό κόσμο και τη μεσογειακή παράδοση. Α
Στο βόρειο άκρο της ηπείρου, εκεί που οι αμμόλοφοι της Σαχάρας συναντούν τα βουνά του Άτλαντα και τη Μεσόγειο, η μουσική μετατρέπεται σε μια μαθηματική και πνευματική αναζήτηση. Η μουσική παράδοση του Μαγκρέμπ (Μαρόκο, Αλγερία, Τυνησία) είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς ώσμωσης: οι βερβερικοί ρυθμοί των αυτοχθόνων Amazigh, η λόγια ανδαλουσιανή μουσική που έφτασε από την Ισπανία και, πάνω από όλα, η τελετουργική μουσική των Gnawa, των απογόνων των σκλάβων που μετέφεραν την καρδιά της Μαύρης Αφρικής στον αραβικό Βορρά.
Η ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ ΤΩΝ GNAWA: ΟΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΕΣ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Η μουσική Gnawa δεν είναι ψυχαγωγία· είναι μια θρησκευτική και θεραπευτική πρακτική. Οι Gnawa αποτελούν μια μυστικιστική αδελφότητα που συνδυάζει το Ισλάμ με αρχαίες ανιμιστικές λατρείες. Για αυτούς, ο ήχος είναι το κλειδί που ανοίγει τις πύλες του «αόρατου κόσμου» των πνευμάτων (Jinn).
Η Τελετή Lila (Η Νύχτα του Τρανς)
Η κεντρική εκδήλωση της μουσικής τους είναι η Lila. Πρόκειται για μια ιεροτελεστία που διαρκεί ολόκληρη τη νύχτα και έχει ως στόχο την πνευματική κάθαρση και τη θεραπεία ψυχοσωματικών παθήσεων.
Η Δομή: Η νύχτα χωρίζεται σε επτά ενότητες. Κάθε ενότητα έχει το δικό της χρώμα, το δικό της θυμίαμα και απευθύνεται σε μια συγκεκριμένη κατηγορία πνευμάτων.
Ο Ρόλος του Maâlem: Ο αρχιμουσικός, ο Maâlem (Δάσκαλος), είναι αυτός που καθοδηγεί την τελετή. Δεν είναι απλά ένας παίκτης οργάνου, αλλά ένας πνευματικός οδηγός που «διαβάζει» την ενέργεια του χώρου.
Η Έκσταση (Jadhba): Καθώς ο ρυθμός επιταχύνεται και οι ψαλμοί γίνονται επαναλαμβανόμενοι, οι συμμετέχοντες οδηγούνται στο τρανς. Στην κατάσταση αυτή, το σώμα κινείται πέρα από τη συνειδητή βούληση, απελευθερώνοντας την εσωτερική ένταση και επιτυγχάνοντας τη «συμφιλίωση» με τα πνεύματα.
ΤΑ ΙΕΡΑ ΟΡΓΑΝΑ: Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΔΟΝΗΣΗΣ
Η αποτελεσματικότητα της τελετής βασίζεται σε δύο συγκεκριμένα όργανα, τα οποία κατασκευάζονται με αυστηρές παραδοσιακές προδιαγραφές.
1. GUEMBRI (Ή SINTIR): ΤΟ ΧΘΟΝΙΟ ΜΠΑΣΟ
Το Guembri είναι το κυρίαρχο όργανο του Maâlem. Είναι ένα έγχορδο που παράγει έναν βαθύ, κρουστό ήχο που θυμίζει τον χτύπο της καρδιάς.
Κατασκευή: Το ηχείο του σκαλίζεται από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου (συνήθως λεύκας) σε σχήμα παραλληλόγραμμου. Η μπροστινή πλευρά καλύπτεται από δέρμα καμήλας ή αγελάδας.
Χορδές: Διαθέτει τρεις χορδές από έντερο κατσίκας. Η χαμηλότερη χορδή είναι η πιο σημαντική, καθώς παράγει το συνεχές «drone» (ισοκράτημα) που βοηθά στην ύπνωση.
Το Sersera: Στην άκρη του λαιμού τοποθετείται ένα μεταλλικό έλασμα με κρίκους. Καθώς ο Maâlem παίζει, το έλασμα δονείται, προσθέτοντας έναν μεταλλικό βόμβο που γεμίζει το ηχητικό φάσμα.
2. QRAQEB: Ο ΣΙΔΕΡΕΝΙΟΣ ΡΥΘΜΟΣ
Τα Qraqeb είναι μεγάλα σιδερένια καστανέτα. Ο ήχος τους είναι εκκωφαντικός και μεταλλικός.
Συμβολισμός: Για τους Gnawa, ο ήχος των Qraqeb αναπαριστά τον κρότο των αλυσίδων που φορούσαν οι πρόγονοί τους. Μετατρέποντας αυτόν τον ήχο από σύμβολο σκλαβιάς σε όργανο μουσικής, πραγματοποιούν μια αέναη τελετή απελευθέρωσης.
Ρυθμολογία: Οι παίκτες των Qraqeb δημιουργούν ένα ασταμάτητο ρυθμικό υπόβαθρο σε 12/8, το οποίο είναι η βάση για την κατάσταση έκστασης.
ΤΟ OUD ΚΑΙ Η ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΤΕΛΕΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΑΜ
Στις πόλεις του Μαγκρέμπ, όπως η Φες και η Τύνιδα, η μουσική παίρνει μια πιο λόγια, «επιστημονική» μορφή μέσω του Oud (ούτι). Εδώ δεν αναζητούμε το τρανς, αλλά την αισθητική τελειότητα των Maqamat (μελωδικοί τρόποι).
Η Ανατομία και η Τέχνη του Oud
Το ούτι είναι ο πρόγονος του ευρωπαϊκού λαούτου και το σύμβολο της αραβο-ανδαλουσιανής κληρονομιάς.
Η Μικροτονία: Το ούτι δεν έχει τάστα (frets). Αυτό επιτρέπει στον μουσικό να παίζει τα «τέταρτα του τόνου», νότες δηλαδή που βρίσκονται ανάμεσα στα ημιτόνια της δυτικής μουσικής. Αυτή η ικανότητα δίνει στη μουσική του Βορρά το χαρακτηριστικό της παράπονο και τη δυνατότητα να εκφράζει άπειρες αποχρώσεις συναισθημάτων.
Ο Σχεδιασμός: Το σώμα του αποτελείται από 15-20 λωρίδες ξύλου (τριανταφυλλιά ή καρυδιά) που ενώνονται για να σχηματίσουν ένα τέλειο ημισφαίριο. Η πένα του παίκτη (Risha) φτιαχνόταν παραδοσιακά από φτερό αετού για να εξασφαλίζει τη σωστή σκληρότητα και ευλυγισία.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΒΕΡΒΕΡΩΝ: Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΒΟΥΝΩΝ
Στις κορυφές του Άτλαντα, οι Amazigh (Βέρβεροι) διατηρούν μια μουσική που είναι βαθιά συνδεδεμένη με τη γεωργία και την κοινότητα.
Bendira: Είναι το κυρίαρχο όργανο. Ένα μεγάλο ντέφι με χορδές τεντωμένες κάτω από το δέρμα, οι οποίες τρίζουν όταν το τύμπανο χτυπηθεί. Αυτός ο τραχύς ήχος θεωρείται ότι διώχνει τα κακά πνεύματα από τη σοδειά.
Ahwash: Ένας συλλογικός χορός και τραγούδι όπου εκατοντάδες άνδρες και γυναίκες συμμετέχουν σε έναν ρυθμικό διάλογο, χρησιμοποιώντας την ποίηση για να λύσουν διαφορές ή να υμνήσουν τη φύση.
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ
Η μουσική στη Βόρεια Αφρική ήταν πάντα ένα μέσο αντίστασης.
Το κίνημα Raï: Στην Αλγερία, το Raï ξεκίνησε από τους βοσκούς και εξελίχθηκε σε μια επαναστατική μουσική της νεολαίας, συνδυάζοντας το ούτι με ηλεκτρονικούς ήχους, για να μιλήσει για τον έρωτα και την ελευθερία ενάντια στον συντηρητισμό.
Παγκόσμια Επιρροή: Ο ήχος των Gnawa έχει επηρεάσει βαθιά τη διεθνή Jazz και τα Blues. Μουσικοί όπως ο Jimmy Page και ο Robert Plant (Led Zeppelin) ταξίδεψαν στο Μαρόκο για να μελετήσουν αυτούς τους ρυθμούς, αναγνωρίζοντας σε αυτούς τις ρίζες της σύγχρονης ροκ μουσικής.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟΥ
Η Βόρεια Αφρική κλείνει τον κύκλο της αφρικανικής ηπείρου με έναν ήχο που είναι ταυτόχρονα αρχέγονος και εξελιγμένος. Εδώ, η έρημος λειτουργεί ως ηχείο: η σιωπή της ενισχύει κάθε χτύπημα του Qraqeb και κάθε δόνηση της χορδής του Guembri.
Η μουσική του Μαγκρέμπ μας θυμίζει ότι ο άνθρωπος έχει μια έμφυτη ανάγκη να ξεπερνά τα όρια της λογικής και να συνδέεται με κάτι μεγαλύτερο. Είτε μέσω της μαθηματικής ακρίβειας ενός Maqam στο ούτι, είτε μέσω της άγριας έκστασης μιας Lila, ο στόχος παραμένει ο ίδιος: η αναζήτηση της αρμονίας σε έναν κόσμο γεμάτο αντιθέσεις.
Αυτό το οδοιπορικό των 6.000 λέξεων για την Αφρική αποδεικνύει ότι η ήπειρος αυτή δεν είναι η «σκοτεινή ήπειρος», αλλά η πιο φωτεινή και ηχηρή πηγή του ανθρώπινου πολιτισμού. Κάθε όργανο που αναλύσαμε —από την Kora του Sundiata Keita μέχρι τη Valiha της Μαδαγασκάρης— είναι ένα κεφάλαιο στην ιστορία της ανθρωπότητας που ακόμα γράφεται.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου