Ιστορική Διαδρομή και Εξέλιξη
Η ιστορία του τζουρά είναι η ιστορία της ελληνικής αστικής λαϊκής μουσικής συμπυκνωμένη σε ένα ηχείο. Ανήκει στην οικογένεια των λαουτοειδών με μακρύ βραχίονα. Η λέξη "τζουράς"
προέρχεται από το τουρκικό "cura", που σημαίνει μικρόσωμος, λιπόσαρκος.
Στην Ελλάδα, ο τζουράς διαχωρίστηκε από τον ταμπουρά όταν άρχισαν να χρησιμοποιούνται σταθερά μεταλλικά τάστα (μπερντέδες) αντί για τους μετακινούμενους εντέρινους δεσμούς. Στις αρχές του 20ου αιώνα, ήταν το όργανο της παρανομίας. Λόγω του μικρού του σκάφους, οι ρεμπέτες μπορούσαν να τον κρύψουν κάτω από το σακάκι τους (εξού και η ονομασία "γονάτο" σε κάποιες περιπτώσεις). Ενώ το μπουζούκι γινόταν πιο "φανταχτερό" και μεγάλο, ο τζουράς κράτησε τον πρωτόγονο, μεταλλικό και "ξερό" ήχο που θυμίζει περισσότερο την ατμόσφαιρα του μεσοπολέμου.
Η Φιλοσοφία της Ξυλείας (Raw Materials)
Η κατασκευή ξεκινάει από το δάσος. Ένας οργανοποιός δεν αγοράζει απλά ξύλο, αγοράζει "δονήσεις".
Για το Σκάφος: Η Μουριά θεωρείται ο βασιλιάς. Είναι ξύλο με εξαιρετική πυκνότητα και αντοχή στον χρόνο. Εναλλακτικά, η Καρυδιά προσφέρει έναν πιο γλυκό, "σκοτεινό" ήχο, ενώ ο Παλίσσανδρος δίνει ένταση και λαμπρότητα. Το ξύλο πρέπει να έχει υγρασία κάτω από 8-10%.
Για το Καπάκι: Εδώ δεν χωρούν πειραματισμοί. Χρησιμοποιούμε Έλατο (Spruce). Το έλατο έχει την καλύτερη σχέση ακαμψίας και βάρους. Τα "νερά" του ξύλου πρέπει να είναι κατακόρυφα (quarter sawn) και πολύ πυκνά. Όσο πιο πυκνά τα νερά, τόσο πιο γρήγορη η απόκριση του οργάνου.
Για το Μάνικο: Χρειαζόμαστε σταθερότητα. Το Φλαμούρι είναι ελαφρύ, αλλά επειδή είναι μαλακό, το ενισχύουμε με "κόντρες" (λωρίδες) από Έβενο ή Wenge. Ο έβενος λειτουργεί ως "ραχοκοκαλιά" που εμποδίζει το ξύλο να λυγίσει από την έλξη των χορδών.
Η Κατασκευή του Σκάφους και του Καπακιού)
Η Κατασκευή του Σκάφους (Με Δούγιες)
Αν δεν πάμε σε "σκαφτό" (μονοκόμματο), η διαδικασία των δουγιών είναι μια άσκηση γεωμετρίας:
Το Καλούπι: Φτιάχνουμε ένα εσωτερικό καλούπι από κόντρα πλακέ που ορίζει το σχήμα του αχλαδιού.
Το Λύγισμα: Οι δούγιες (συνήθως 15 έως 30 λεπτές λωρίδες ξύλου) βρέχονται και λυγίζονται σε ειδικό πυρακτωμένο σίδηρο (καβουρδιστήρι). Είναι η στιγμή που το ξύλο "μαθαίνει" τη νέα του φόρμα.
Η Κόλληση: Ξεκινάμε από την κεντρική δούγια και προχωράμε προς τα πλάγια. Χρησιμοποιούμε ψαρόκολλα. Κάθε δούγια πρέπει να πλανιστεί με τέτοια γωνία ώστε να εφάπτεται τέλεια με την επόμενη, χωρίς κενά που θα "έκλεβαν" ήχο.
Η Επεξεργασία του Καπακιού
Αυτό είναι το "πνευμόνι" του τζουρά.
Το Πάχος: Ξεκινάμε από τα 4mm και πλανίζουμε μέχρι τα 2.5mm περίπου. Στα χείλη (εκεί που ενώνεται με το σκάφος) το κάνουμε ελαφρώς πιο λεπτό για να μπορεί να ταλαντώνεται πιο ελεύθερα.
Τα Καμάρια: Στην εσωτερική πλευρά κολλάμε οριζόντια ξύλινα πηχάκια (καμάρια). Αυτά κρατάνε το καπάκι από το να καταρρεύσει υπό την πίεση του καβαλάρη. Η τοποθέτηση και το σκάλισμά τους (voicing) καθορίζουν αν το όργανο θα έχει μπάσα ή πρίμα.
Η Ροζέτα: Η τρύπα του ήχου. Πρέπει να είναι απόλυτα κεντραρισμένη. Στον τζουρά είναι συνήθως μικρή, για να συμπιέζει τον αέρα και να δίνει αυτόν τον "πνιχτό" αλλά διαπεραστικό ήχο.
Μάνικο, Ταστιέρα και Τελειώματα)
Το Μάνικο και η Ταστιέρα
Η Γωνία (Κλίση): Το μάνικο δεν κολλιέται παράλληλα με το καπάκι, αλλά με μια μικρή κλίση προς τα πίσω (γωνία break). Αν η γωνία είναι λάθος, οι χορδές θα είναι ή πολύ ψηλά (σκληρό όργανο) ή θα βρίσκουν στα τάστα (ταστάρισμα).
Η Ταστιέρα: Ο έβενος πλανίζεται και χαράζονται οι εγκοπές για τα τάστα. Χρησιμοποιούμε μαθηματικό τύπο για την τοποθέτηση: $d = L / (2^{n/12})$, όπου $L$ το μήκος της χορδής και $n$ ο αριθμός του τάστου.
Τα Τάστα: Χρησιμοποιούμε σκληρό αλπάκα (nickel-silver). Πρέπει να είναι τέλεια ευθυγραμμισμένα (leveling) και γυαλισμένα.
Το Φινίρισμα (Γομαλάκα)
Ξέχνα τα σπρέι και τα βερνίκια αυτοκινήτων. Ο καλός τζουράς θέλει Γομαλάκα (Shellac). Είναι φυσική ρητίνη που διαλύεται σε καθαρό οινόπνευμα. Εφαρμόζεται με το "μπάλα" (ένα πάνινο τόπι) σε εκατοντάδες λεπτά στρώματα. Η γομαλάκα δεν πνίγει το ξύλο, επιτρέποντάς του να δονείται στο μέγιστο των δυνατοτήτων του.
Ρυθμίσεις (Setup)
Τοποθετούμε τα κλειδιά (κουρδιστήρια), τον πάνω καβαλάρη (nut) από κόκκαλο και τον κάτω κινητό καβαλάρη. Οι χορδές στον τζουρά είναι συνήθως 0.10 ή 0.11 νούμερο. Το κούρδισμα είναι Ρε-Λα-Ρε.
Πάμε αμέσως στο Μέρος 2ο. Εδώ μπαίνουμε στα "βαθιά" της οργανοποιίας, εκεί που κρίνεται αν ο τζουράς θα είναι ένα απλό διακοσμητικό ή ένα επαγγελματικό εργαλείο με κρυστάλλινο ήχο.
Εσωτερική Ακουστική, Μάνικο και Ταστιέρα
2.1 Το "Voicing" και τα Καμάρια
Αφού έχουμε το καπάκι στο σωστό πάχος, πρέπει να του δώσουμε δύναμη χωρίς να του κόψουμε την ελευθερία να δονείται. Αυτό γίνεται με τα καμάρια.
Η Διάταξη: Στον τζουρά χρησιμοποιούμε συνήθως 3 ή 4 οριζόντια καμάρια από έλατο. Το πιο σημαντικό είναι το "μεγάλο καμάρι" που βρίσκεται ακριβώς κάτω από τον καβαλάρη.
Η Τάση: Τα καμάρια δεν είναι ίσια πηχάκια. Τους δίνουμε μια ελαφριά καμπύλη (radius). Όταν κολληθούν στο ίσιο καπάκι, το αναγκάζουν να πάρει ένα σχήμα θόλου (dome). Αυτός ο "θόλος" δίνει στο όργανο την απαραίτητη αντοχή να αντέξει τα περίπου 25-30 κιλά πίεσης που ασκούν οι χορδές, ενώ ταυτόχρονα λειτουργεί σαν ελατήριο που εκτοξεύει τον ήχο.
Το Σκάλισμα (Scalloping): Με ένα πολύ κοφτερό σκαρπέλο, αφαιρούμε ξύλο από τις άκρες των καμαριών, αφήνοντάς τα ψηλά μόνο στο κέντρο. Έτσι, το καπάκι γίνεται "μαλακό" στις άκρες (για να δονείται) και στιβαρό στο κέντρο (για να μην σπάσει).
2.2 Η Κατασκευή του Μάνικου (The Neck)
Το μάνικο του τζουρά είναι μακρύ και λεπτό, πράγμα που το κάνει επιρρεπές στο σκέβρωμα. Η λύση είναι το "χτίσιμο" σε στρώσεις.
Κόντρες: Δεν χρησιμοποιούμε ποτέ ένα απλό κομμάτι ξύλο. Παίρνουμε φλαμούρι και στο κέντρο του ανοίγουμε ένα αυλάκι όπου κολλάμε μια λωρίδα από έβενο ή βένγκε. Αυτό δημιουργεί μια "δοκό" που δεν λυγίζει.
Η Ένωση με το Σκάφος (Dovetail): Αυτό είναι το δυσκολότερο σημείο. Πρέπει να σκάψουμε το μάνικο σε σχήμα "V" (χελιδονοουρά) και το αντίστοιχο σχήμα στον τάκο του σκάφους. Η εφαρμογή πρέπει να είναι τόσο καλή που το όργανο να στέκεται μόνο του χωρίς κόλλα.
Η Γωνία Κλίσης: Το μάνικο πρέπει να έχει μια κλίση προς τα πίσω περίπου 1.5 με 2 μοίρες. Αν κολληθεί ίσια, οι χορδές θα ακουμπάνε στα τάστα.
2.3 Η Ταστιέρα (Fretboard)
Η ταστιέρα στον τζουρά είναι σχεδόν πάντα από Έβενο. Ο έβενος είναι τόσο πυκνός που δεν επηρεάζεται από τον ιδρώτα των χεριών και την τριβή των μεταλλικών χορδών.
Το Πλάνισμα: Η ταστιέρα πρέπει να είναι απόλυτα επίπεδη. Χρησιμοποιούμε μεγάλες πλάνες ακριβείας και ελέγχουμε με ατσάλινους χάρακες.
Η Χάραξη των Τάστων: Εδώ μπαίνουν τα μαθηματικά. Η απόσταση κάθε τάστου από τον πάνω καβαλάρη (nut) υπολογίζεται με τη σταθερά $17.817$.
Αν η κλίμακα μας (menzur) είναι $640mm$, το πρώτο τάστο μπαίνει στα $640 / 17.817 = 35.92mm$.
Το δεύτερο τάστο υπολογίζεται με βάση το υπόλοιπο της απόστασης, και ούτω καθεξής.
Προσοχή: Μια απόκλιση ακόμα και $0.2mm$ θα κάνει το όργανο να μην "κουρδίζει" ποτέ σωστά στις ψηλές νότες.
2.4 Η Τοποθέτηση των Τάστων (Fretting)
Χρησιμοποιούμε σύρμα από αλπάκα (nickel-silver).
Καθαρίζουμε τις σχισμές με ειδικό πριονάκι.
Πρεσάρουμε τα τάστα (δεν τα κοπανάμε με σφυρί αν θέλουμε κορυφαία δουλειά) για να μην δημιουργηθούν τάσεις στο ξύλο.
Leveling: Αφού μπουν όλα, περνάμε την ταστιέρα με μια ίσια λίμα για να σιγουρευτούμε ότι όλα τα τάστα έχουν το ίδιο ύψος.
Crowning: Με ειδική στρογγυλεμένη λίμα, ξαναδίνουμε στο πάνω μέρος του τάστου το σχήμα "θόλου", ώστε η χορδή να πατάει σε ένα μόνο σημείο και όχι σε μια πλατιά επιφάνεια (που θα προκαλούσε τριγμούς).
2.5 Το "Κλείσιμο" του Οργάνου
Αφού τελειώσουν τα εσωτερικά, κολλάμε το καπάκι στο σκάφος. Χρησιμοποιούμε δεκάδες σφιγκτήρες ή τον παραδοσιακό τρόπο με το σχοινί: τυλίγουμε το όργανο σφιχτά με ένα χοντρό σχοινί, δημιουργώντας ομοιόμορφη πίεση σε όλη την περιφέρεια.
Μετά την κόλληση, τοποθετούμε τα "φιλέτα" (purfling). Αυτές είναι οι διακοσμητικές λωρίδες στις ενώσεις που, εκτός από ομορφιά, προστατεύουν το καπάκι από χτυπήματα και υγρασία.
Πάμε να ολοκληρώσουμε το 3ο Μέρος για τον Τζουρά. Εδώ θα δούμε την "ιεροτελεστία" του λουστραρίσματος, το κρίσιμο setup των χορδών και όλες τις τελικές λεπτομέρειες που κάνουν το όργανο να "κελαηδάει".
Φινίρισμα, Setup και Τελική Ρύθμιση
3.1 Η Προετοιμασία της Επιφάνειας (Sanding)
Πριν πέσει το λούστρο, το όργανο πρέπει να είναι "γυαλί".
Το Στοκάρισμα: Αν χρησιμοποιούμε ξύλα με ανοιχτούς πόρους (όπως η καρυδιά ή ο παλίσσανδρος), πρέπει να "κλείσουμε" τους πόρους. Χρησιμοποιούμε ειδικούς στόκους ή μια πάστα από σκόνη ελαφρόπετρας και γομαλάκα.
Το Τρίψιμο: Ξεκινάμε με γυαλόχαρτο 120 grit και φτάνουμε σταδιακά στα 600 ή 800 grit. Το ξύλο πρέπει να αποκτήσει μια φυσική σατινέ γυαλάδα πριν καν ακουμπήσει το βερνίκι.
3.2 Το Λουστράρισμα με Γομαλάκα (French Polish)
Αυτή είναι η πιο χρονοβόρα αλλά και η πιο "ποιοτική" μέθοδος. Η γομαλάκα (shellac) είναι φυσική ρητίνη που εκκρίνεται από ένα έντομο (Laccifer lacca) στην Ινδία.
Η Μπάλα (Pons): Φτιάχνουμε ένα τόπι από βαμβάκι και το τυλίγουμε με ένα καθαρό λινό ύφασμα.
Η Διαδικασία: Βρέχουμε την μπάλα με διάλυμα γομαλάκας και οινοπνεύματος (95°+). Προσθέτουμε μια σταγόνα λάδι (συνήθως παραφινέλαιο) για να γλιστράει η μπάλα.
Οι Κινήσεις: Κάνουμε κυκλικές και οκταειδείς κινήσεις (figure eights). Δεν σταματάμε ποτέ την μπάλα πάνω στο ξύλο, γιατί θα κολλήσει και θα καταστρέψει το προηγούμενο στρώμα.
Τα Στρώματα: Χρειάζονται τουλάχιστον 30-50 "χέρια". Μετά από κάθε 10 χέρια, αφήνουμε το όργανο να στεγνώσει για 24 ώρες. Το αποτέλεσμα είναι ένα στρώμα τόσο λεπτό που δεν εμποδίζει την ταλάντωση του καπακιού, αλλά τόσο λαμπερό που μοιάζει με κρύσταλλο.
3.3 Ο Πάνω και ο Κάτω Καβαλάρης (Nut & Bridge)
Εδώ ρυθμίζεται η "άνεση" του παίκτη.
Το Κόκκαλο (Nut): Στο πάνω μέρος του μάνικου τοποθετούμε το nut. Χρησιμοποιούμε φυσικό κόκκαλο βοδιού (όχι πλαστικό). Ανοίγουμε τρεις σχισμές για τις χορδές. Το βάθος τους είναι κρίσιμο: αν είναι ρηχές, το όργανο θα είναι σκληρό στο πρώτο τάστο. Αν είναι βαθιές, οι χορδές θα βρίσκουν στο πρώτο τάστο και θα "τρίζουν".
Ο Κινητός Καβαλάρης (Bridge): Στον τζουρά ο καβαλάρης δεν είναι κολλημένος, αλλά κρατιέται στη θέση του από την πίεση των χορδών. Φτιάχνεται από έβενο με μια λεπτή φέτα κόκκαλο στην κορυφή. Το ύψος του καθορίζει το "action" (την απόσταση των χορδών από την ταστιέρα). Για επαγγελματικό παίξιμο, θέλουμε περίπου 2.5mm με 3.0mm στο 12ο τάστο.
3.4 Χορδισμα και Intonation
Ο τζουράς κουρδίζεται συνήθως Ρε-Λα-Ρε.
Το Πρόβλημα του "Ψευτίσματος": Επειδή ο καβαλάρης είναι κινητός, πρέπει να βρούμε το ακριβές σημείο όπου η νότα της ανοιχτής χορδής είναι ακριβώς μια οκτάβα ψηλότερα στο 12ο τάστο. Αν το όργανο "ψεύτισε", μετακινούμε τον καβαλάρη μερικά χιλιοστά μπρος ή πίσω.
3.5 Διακόσμηση (Inlays)
Αν και ο τζουράς είναι "δωρικό" όργανο, συχνά βάζουμε φιγούρες (pickguards) από celluloid ή ξύλο (όπως η κερασιά ή ο έβενος) γύρω από την τρύπα και κάτω από τις χορδές για να μην πληγώνεται το καπάκι από την πένα.
🛠️ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΩΝ
| Εξάρτημα | Υλικό | Διάσταση/Τιμή |
| Σκάφος | Μουριά / Καρυδιά | 15-25 δούγιες |
| Καπάκι | Έλατο (A+++) | Πάχος 2.5mm - 2.8mm |
| Ταστιέρα | Έβενος | Radius 0 (επίπεδη) |
| Κλίμακα | Menzur | 60cm - 64cm |
| Βερνίκι | Γομαλάκα | Χειροποίητο (Μπάλα) |
📚 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (Για Περαιτέρω Μελέτη)
Νίκος Φρονιμόπουλος, "Ο Ταμπουράς του Μακρυγιάννη και η οργανοποιία του Λεωνίδα Γαϊλά". (Το πιο επιστημονικό βιβλίο για την κατασκευή παραδοσιακών οργάνων).
Χρήστος Πανταζόπουλος, "Τεχνικές Οργανοποιίας". (Εστιασμένο στα νυκτά όργανα της Ελλάδας).
R.M. Mottola, "Liutaio Mottola's Cyclopedic Dictionary of Musical Instrument Design and Construction". (Για τη θεωρία της ακουστικής και των τάσεων).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου