ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΧΟΡΔΟΦΩΝΟΥ
Στην επιστήμη της μουσικολογίας και ειδικότερα στο σύστημα ταξινόμησης των Erich von Hornbostel και Curt Sachs, ο όρος «χορδόφωνο» περιγράφει κάθε μουσικό όργανο στο οποίο η παραγωγή του ήχου οφείλεται στην ταλάντωση μιας ή περισσότερων τεντωμένων χορδών. Οι χορδές αυτές μπορεί να είναι κατασκευασμένες από έντερο, μετάξι, μέταλλο (όπως ατσάλι ή ορείχαλκο) ή συνθετικά υλικά (όπως
νάιλον).Η σημασία των χορδόφωνων στην εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού είναι ανυπολόγιστη. Από το πρωτόγονο μουσικό τόξο μέχρι το σύγχρονο πιάνο με ουρά και την ηλεκτρική κιθάρα, τα όργανα αυτά αποτέλεσαν το όχημα για την έκφραση των πιο λεπτών αποχρώσεων του ανθρώπινου συναισθήματος, χάρη στη δυνατότητά τους να παράγουν τόσο μελωδία όσο και σύνθετη αρμονία.
Η ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Για να παραχθεί ήχος σε ένα χορδόφωνο, η χορδή πρέπει να τεθεί σε κίνηση. Ωστόσο, μια παλλόμενη χορδή από μόνη της παράγει έναν πολύ αδύναμο ήχο. Για τον λόγο αυτό, σχεδόν όλα τα χορδόφωνα διαθέτουν ένα «αντηχείο» ή «ηχείο» (σώμα), το οποίο ενισχύει τα ηχητικά κύματα. Η μεταφορά της δόνησης από τη χορδή στο ηχείο γίνεται συνήθως μέσω του «καβαλάρη» (γέφυρας).
Το ύψος του ήχου (συχνότητα) εξαρτάται από τρεις βασικούς παράγοντες:
Το μήκος: Οι μακρύτερες χορδές παράγουν βαθύτερους ήχους.
Την τάση: Όσο πιο τεντωμένη είναι μια χορδή, τόσο πιο οξύς είναι ο ήχος.
Την πυκνότητα (μάζα): Οι παχύτερες χορδές πάλλονται πιο αργά, παράγοντας χαμηλότερες συχνότητες.
ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΗΧΟΥ
Η πιο διαδεδομένη κατάταξη των χορδόφωνων γίνεται με βάση την τεχνική που χρησιμοποιεί ο εκτελεστής για να διεγείρει τις χορδές.
1. ΝΥΚΤΑ ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ (PLECTRAL)
Στα όργανα αυτά, ο μουσικός χρησιμοποιεί τα δάχτυλα ή ένα πλήκτρο (πένα) για να «τσιμπήσει» τη χορδή.
Η Κιθάρα: Το δημοφιλέστερο ίσως όργανο παγκοσμίως, με ρίζες που χάνονται στην αρχαιότητα και εξέλιξη που κορυφώθηκε στην Ισπανία.
Η Άρπα: Ένα από τα αρχαιότερα όργανα, όπου κάθε χορδή αντιστοιχεί σε μία νότα. Η σύγχρονη άρπα ορχήστρας διαθέτει πεντάλ για τη μεταβολή του τονικού ύψους.
Το Λαούτο και το Μπουζούκι: Όργανα με αχλαδόσχημο σώμα και μακρύ βραχίονα, βασικά στοιχεία της αναγεννησιακής και της ελληνικής λαϊκής παράδοσης αντίστοιχα.
Το Τσέμπαλο: Παρόλο που διαθέτει πληκτρολόγιο, θεωρείται νυκτό, καθώς ο εσωτερικός μηχανισμός «τσιμπά» τις χορδές με αγκάθια ή πένες.
2. ΤΟΞΟΦΟΡΑ ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ (BOWED)
Εδώ ο ήχος παράγεται από την τριβή του δοξαριού (τόξου) πάνω στις χορδές. Η συνεχής τριβή επιτρέπει τη διατήρηση του ήχου για μεγάλο χρονικό διάστημα, κάτι που δεν είναι εφικτό στα νυκτά.
Η Οικογένεια του Βιολιού: Περιλαμβάνει το βιολί, τη βιόλα, το βιολοντσέλο και το κοντραμπάσο. Είναι η ραχοκοκαλιά της συμφωνικής ορχήστρας.
Η Λύρα: Στην Ελλάδα συναντάμε την Κρητική, την Ποντιακή και τη Θρακική λύρα, όργανα που κρατούν ζωντανή τη βυζαντινή και δημοτική παράδοση.
3. ΚΡΟΥΣΤΑ ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ (STRUCK)
Σε αυτή την κατηγορία, η χορδή δέχεται πλήγμα από ένα σφυράκι ή ράβδο.
Το Πιάνο: Ο βασιλιάς των οργάνων. Όταν πατάμε ένα πλήκτρο, ένα σφυράκι καλυμμένο με τσόχα χτυπά τη χορδή. Η δυνατότητα να ελέγχεται η ένταση του πλήγματος (piano-forte) έδωσε το όνομα στο όργανο.
Το Σαντούρι και το Τσίμπαλο: Παραδοσιακά όργανα όπου ο μουσικός κρατά δύο μικρές ξύλινες ράβδους (μπαγκέτες) και χτυπά απευθείας τις χορδές που είναι τεντωμένες πάνω σε ένα επίπεδο ηχείο.
4. ΑΙΟΛΙΚΑ ΧΟΡΔΟΦΩΝΑ
Μια ιδιαίτερη κατηγορία όπου ο άνθρωπος δεν παρεμβαίνει άμεσα. Ο ήχος παράγεται από το πέρασμα του αέρα ανάμεσα από τις χορδές, δημιουργώντας απόκοσμες, «ουράνιες» αρμονικές.
Η ΔΟΜΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ (HORNBOSTEL-SACHS)
Για τους ειδικούς, τα χορδόφωνα χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες βάσει της κατασκευής τους:
Απλά χορδόφωνα (Citharas / Κιθάρες): Αποτελούνται από μια βάση και τις χορδές. Το ηχείο μπορεί να αφαιρεθεί χωρίς να καταστραφεί το όργανο (π.χ. το μονόχορδο, το σαντούρι).
Σύνθετα χορδόφωνα: Το ηχείο και ο βραχίονας (μανίκι) αποτελούν ενιαίο, αδιαχώριστο σύνολο. Εδώ ανήκουν τα περισσότερα γνωστά μας όργανα:
Λαουτοειδή: Διαθέτουν βραχίονα (π.χ. βιολί, λαούτο, κιθάρα).
Αρποειδή: Οι χορδές είναι κάθετες προς το ηχείο.
Ψαλτήρια: Οι χορδές είναι παράλληλες προς το ηχείο.
ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΑ ΜΕΣΑ
Τα χορδόφωνα προσφέρουν μια τεράστια γκάμα τεχνικών που εμπλουτίζουν το ηχητικό αποτέλεσμα:
Vibrato: Η μικρή διακύμανση του τονικού ύψους που προσδίδει ζεστασιά και ανθρώπινη χροιά στον ήχο.
Pizzicato: Το τσίμπημα των χορδών σε όργανα που κανονικά παίζονται με δοξάρι.
Glissando: Το συνεχές γλίστρημα από τη μία νότα στην άλλη.
Αρμονικές: Η παραγωγή πολύ υψηλών, διαυγών ήχων αγγίζοντας ελαφρά τη χορδή σε συγκεκριμένα σημεία (κόμβους).
Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ
Η ιστορία των χορδόφωνων ξεκινά από τα προϊστορικά χρόνια. Το μουσικό τόξο, εμπνευσμένο από το όπλο του κυνηγού, θεωρείται ο πρόγονος όλων.
Στην Αρχαία Ελλάδα, η λύρα και η κιθάρα ήταν ταυτισμένες με την παιδεία, τη φιλοσοφία και τη λατρεία του Απόλλωνα.
Στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, το λαούτο έγινε το κυρίαρχο όργανο του σπιτιού και της αυλής.
Την περίοδο του Μπαρόκ, η τελειοποίηση της οκογένειας του βιολιού από μεγάλους μάστορες όπως ο Stradivari και ο Guarneri άλλαξε τον ρου της μουσικής ιστορίας.
Τον 19ο αιώνα, το πιάνο έγινε το κέντρο της κοινωνικής και καλλιτεχνικής ζωής.
Τον 20ό αιώνα, η ηλεκτρική ενίσχυση δημιούργησε την ηλεκτρική κιθάρα και το ηλεκτρικό μπάσο, ανατρέποντας τα δεδομένα στη rock, την jazz και την pop μουσική.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥΣ ΣΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Σήμερα, τα χορδόφωνα παραμένουν στην κορυφή της μουσικής ιεραρχίας. Από το σόλο βιολί που ερμηνεύει Bach μέχρι τα βαριά riff μιας heavy metal μπάντας, η ευελιξία τους είναι απαράμιλλη. Η τεχνολογία επέτρεψε στα όργανα αυτά να ξεπεράσουν τους φυσικούς περιορισμούς της έντασης, διατηρώντας όμως την ίδια βασική αρχή λειτουργίας: την ανθρώπινη επαφή με μια τεντωμένη χορδή.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Τα χορδόφωνα είναι κάτι παραπάνω από εργαλεία παραγωγής ήχου. Είναι η προέκταση της ανθρώπινης φωνής και η υλοποίηση της μαθηματικής αρμονίας του σύμπαντος. Είτε πρόκειται για τη δωρική απλότητα μιας αρχαίας λύρας είτε για την πολυπλοκότητα ενός σύγχρονου πιάνου, η ικανότητά τους να πάλλονται σε συντονισμό με την ανθρώπινη ψυχή τα καθιστά αιώνια. Κάθε κατηγορία —νυκτά, τοξοφόρα ή κρουστά— προσφέρει ένα μοναδικό ηχητικό μονοπάτι, επιβεβαιώνοντας ότι η χορδή θα παραμείνει για πάντα ο ισχυρότερος δεσμός ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μουσική τέχνη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου