ΣΑΖΙ (SAZ)

ΜΕΡΟΣ 1ο: Η ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΜΥΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΓΩΓΗ ΤΟΥ "KOPUZ" 

Η λέξη ΣΑΖΙ (SAZ) στην πραγματικότητα είναι ένας όρος-ομπρέλα. Στην περσική γλώσσα, από όπου προέρχεται, σήμαινε αρχικά οποιοδήποτε «εργαλείο» ή «κατασκευή» και αργότερα ταυτίστηκε με το μουσικό όργανο. Όμως, για να καταλάβουμε γιατί τόσες χώρες ονομάζουν διαφορετικά όργανα με το ίδιο όνομα, πρέπει να πάμε πίσω στην Κεντρική Ασία, στον πρόγονο όλων: το KOPUZ.

Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΙΕΡΟ ΞΥΛΟ Στις αρχαίες τουρκικές φυλές, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ του Kopuz δεν ήταν απλός τεχνίτης, αλλά συχνά ένας σαμάνος. Το όργανο κατασκευαζόταν από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου, συνήθως από δέντρα που θεωρούνταν ιερά. Η μετάβαση από το Kopuz στο Σάζι έγινε όταν οι χορδές από τρίχες

αλόγου αντικαταστάθηκαν από μεταλλικές χορδές, αλλάζοντας ριζικά τον ήχο από έναν υπόκωφο ψίθυρο σε μια λαμπερή, μεταλλική δόνηση.

Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΟΝΟΜΑΤΟΣ Σήμερα, η λέξη Σάζι χρησιμοποιείται επίσημα ή ανεπίσημα στις εξής χώρες:

1. Τουρκία: Εκεί το Σάζι είναι ο βασιλιάς. Ονομάζεται επίσημα BAGLAMA, αλλά ο λαός το λέει Σάζι.

2. Αζερμπαϊτζάν: Εδώ το όργανο είναι μεγαλύτερο και η λέξη SAZ είναι η μοναδική επίσημη ονομασία.

3. Αλβανία: Χρησιμοποιείται για να περιγράψει τόσο το όργανο όσο και το παραδοσιακό μουσικό σχήμα (Saze).

4. Ελλάδα: Το Σάζι επιβίωσε ως ο άμεσος πρόγονος του ταμπουρά και του μπουζουκιού.

5. Ιράν: Αν και έχουν το Setar και το Tar, η περιοχή του ιρανικού Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποιεί το Σάζι στις τελετές των Ashiq.

6. Βοσνία: Το Σάζι είναι το όργανο της νοσταλγίας και του έρωτα.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ: ΤΟ ΑΝΤΗΧΕΙΟ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ ακολουθεί δύο βασικές μεθόδους για το σώμα του οργάνου:

• Oyma (Σκαλιστό): Το σκάφος βγαίνει από έναν κορμό δέντρου που σκάβεται εσωτερικά. Αυτή είναι η πιο παραδοσιακή και ακριβή μέθοδος, που δίνει έναν πιο «συμπαγή» και βαθύ ήχο.

• Yaprak (Φύλλο/Δούγες): Το σκάφος φτιάχνεται από λεπτές λωρίδες ξύλου (όπως το λαούτο ή το μπουζούκι). Αυτή η μέθοδος επιτρέπει στον δημιουργό να χρησιμοποιήσει διαφορετικά είδη ξύλου (π.χ. καρυδιά και μουριά μαζί) για να «χρωματίσει» τον ήχο.

ΜΕΡΟΣ 2ο: Η ΤΟΥΡΚΙΚΗ BAGLAMA – ΤΑ ΕΠΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ 

Στην Τουρκία, το Σάζι χωρίζεται σε μια ολόκληρη ιεραρχία μεγεθών. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ πρέπει να γνωρίζει ακριβώς για ποιο σκοπό προορίζεται το όργανο προτού επιλέξει το μήκος του λαιμού.

ΤΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΤΟΥΣ

1. Cura (Τζουράς): Το μικρότερο μέλος της οικογένειας. Έχει μήκος λαιμού περίπου 35-40 εκατοστά. Ο ήχος του είναι πολύ οξύς και χρησιμοποιείται συχνά για να δώσει «λάμψη» σε μια ορχήστρα.

2. Tambura (Ταμπουράς): Το πιο κοινό μέγεθος. Είναι το όργανο που βλέπουμε στα περισσότερα λαϊκά σύνολα. Έχει «μακρύ λαιμό» (Uzun Sap) ή «κοντό λαιμό» (Kısa Sap).

3. Divan Sazi: Είναι το «θηρίο» της οικογένειας. Ο λαιμός του ξεπερνά τα 60 εκατοστά και οι χορδές του είναι πολύ πιο χοντρές. Παράγει έναν βαθύ, επιβλητικό ήχο που γεμίζει τον χώρο.

ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ Το τουρκικό Σάζι έχει επτά χορδές, αλλά ο μουσικός τις σκέφτεται ως τρεις ομάδες.

• Κάτω ομάδα (3 χορδές): Χρησιμοποιείται κυρίως για τη μελωδία.

• Μεσαία ομάδα (2 χορδές): Παρέχει το «ισοκράτημα» ή συνοδευτικές νότες.

• Πάνω ομάδα (2 χορδές): Δίνει το βάθος και τις μπάσες νότες.

ΤΑ ΤΑΣΤΑ (PERDE): Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΩΝ ΜΟΡΙΩΝ Εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη διαφορά με τα δυτικά όργανα. Τα τάστα στο Σάζι δεν είναι σταθερά μεταλλικά ελάσματα, αλλά πετονιές δεμένες γύρω από τον λαιμό.

• Η Λογική: Ο μουσικός μπορεί να μετακινήσει ελάχιστα το τάστο για να πετύχει το ακριβές «μόριο» (τέταρτο του τόνου) που απαιτεί το εκάστοτε μακάμι (δρόμος).

• Η Διαφορά: Στην κλασική δυτική μουσική έχουμε 12 ημιτόνια σε μια οκτάβα. Στο Σάζι, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ τοποθετεί τάστα που επιτρέπουν έως και 17 ή 24 υποδιαιρέσεις, δίνοντας αυτή την «ανατολίτικη» και παραπονιάρα χροιά.

Η ΠΕΝΑ (MIZRAP) ΚΑΙ ΤΟ "SELPE" Ο παραδοσιακός τρόπος παιξίματος είναι με μια πένα από φλοιό κερασιάς ή πλαστικό. Όμως, υπάρχει και η τεχνική Selpe, όπου ο μουσικός δεν χρησιμοποιεί πένα, αλλά χτυπά τις χορδές με τα δάχτυλα και την παλάμη, μετατρέποντας το Σάζι σε κρουστό όργανο ταυτόχρονα με έγχορδο. Αυτή η τεχνική θεωρείται η πιο αρχαία και συνδέεται με τις πρακτικές των σαμάνων της Κεντρικής Ασίας.

ΜΕΡΟΣ 3ο: ΤΟ ΑΖΕΡΙΚΟ ΣΑΖΙ – Ο ΓΙΓΑΝΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΥΚΑΣΟΥ 

Αν η τουρκική Baglama είναι η «κομψή κυρία» της οικογένειας, το ΑΖΕΡΙΚΟ ΣΑΖΙ είναι ο «πολεμιστής». Στο Αζερμπαϊτζάν, το όργανο αυτό δεν είναι απλώς ένα συνοδευτικό εργαλείο, αλλά το επίκεντρο της τέχνης των Ashiq (των βάρδων), η οποία έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως Παγκόσμια Πολιτιστική Κληρονομιά.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ: Ο ΟΓΚΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΒΑΡΟΣ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ στο Αζερμπαϊτζάν ακολουθεί μια πολύ πιο στιβαρή προσέγγιση στην κατασκευή.

• Το Σκάφος (Can): Το αντηχείο είναι αισθητά μεγαλύτερο και βαθύτερο από το τουρκικό. Κατασκευάζεται πάντα από δούγες (yaprak) ξύλου μουριάς, οι οποίες πρέπει να είναι περιττού αριθμού (συνήθως 9, 11 ή 13).

• Ο Λαιμός (Gol): Είναι πιο κοντόχοντρος και ανθεκτικός. Αυτό συμβαίνει γιατί το αζέρικο Σάζι έχει πολύ μεγαλύτερη τάση στις χορδές.

• Το Καπάκι: Σε αντίθεση με άλλα Σάζια, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ εδώ χρησιμοποιεί πολύ λεπτό ξύλο μουριάς για το καπάκι, το οποίο συχνά τρυπάται με δεκάδες μικροσκοπικές οπές που σχηματίζουν γεωμετρικά μοτίβα, επιτρέποντας στον ήχο να «εκρήγνυται» προς τα έξω.

ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΚΑΙ Ο ΗΧΟΣ ΤΟΥ "ΜΕΤΑΛΛΟΥ" Το αζέρικο Σάζι έχει συνήθως 8 ή 9 χορδές.

• Το Κούρδισμα: Χρησιμοποιούνται τρεις ομάδες χορδών, αλλά η ένταση είναι πολύ υψηλότερη. Αυτό δίνει στο όργανο έναν ήχο που θυμίζει καμπάνα ή μεταλλικό κλάμα, πολύ πιο διαπεραστικό από το γλυκόηχο τουρκικό Σάζι.

• Η Πένα: Ο μουσικός χρησιμοποιεί μια πένα φτιαγμένη από φλοιό κερασιάς, η οποία είναι πιο σκληρή, για να μπορεί να «χτυπά» τις χορδές με τη δύναμη που απαιτούν οι επικοί ρυθμοί του Καυκάσου.

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ASHIQ: ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗ Στο Αζερμπαϊτζάν, ο μουσικός δεν παίζει απλώς· διηγείται. Το Σάζι είναι το «όπλο» του Ashiq.

1. Ο Διάλογος: Στις παραδοσιακές γιορτές, δύο Ashiq έρχονται σε μουσική αντιπαράθεση (Deyishme), ανταλλάσσοντας στίχους και περίπλοκα σόλο στο Σάζι.

2. Η Στάση: Ο μουσικός κρατά το Σάζι ψηλά, σχεδόν στο στήθος, συμβολίζοντας ότι η μουσική έρχεται απευθείας από την καρδιά.

ΟΙ "ΚΕΦΑΛΕΣ" ΚΑΙ ΤΟ "ΜΑΤΙ" ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ Μια εντυπωσιακή διαφορά είναι η κεφαλή του οργάνου. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ συχνά σκαλίζει την κεφαλή με τέτοιο τρόπο ώστε να θυμίζει το σχήμα ενός πουλιού ή ενός δράκου, ενώ το πίσω μέρος του σκάφους καλύπτεται συχνά από φίλντισι ή κόκαλο. Στην κατηγορία των ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ, το αζέρικο Σάζι θεωρείται το πιο πλούσιο, καθώς η εμφάνισή του πρέπει να αντανακλά το κύρος του κατόχου του.

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΕΠΙΚΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ" Στην οργανολογία, το αζέρικο Σάζι ταξινομείται ως το κατεξοχήν όργανο της επικής ποίησης. Ενώ το τουρκικό Σάζι είναι πιο λυρικό και εσωτερικό, το αζέρικο είναι εξωστρεφές και ηρωικό. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ επιλέγει ξύλα που έχουν «στεγνώσει στον ήλιο» για δεκαετίες, ώστε το όργανο να μην χάνει ποτέ το κούρδισμά του, ακόμα και στις πιο έντονες εκτελέσεις όπου ο μουσικός χτυπά το σκάφος με τα δάχτυλά του για να δώσει ρυθμό.

---

ΜΕΡΟΣ 4ο: ΤΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟ ΣΑΖΙ – ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΚΗ ΠΟΛΥΦΩΝΙΑ ΣΤΟ ΒΟΣΝΙΑΚΟ "SEVDAH" 

Στα Βαλκάνια, το ΣΑΖΙ δεν είναι απλώς ένα όργανο των βοσκών, αλλά ένα σύμβολο αστικής κουλτούρας και νοσταλγίας. Εδώ, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ έπρεπε να προσαρμόσει την κατασκευή του ώστε ο ήχος να μην είναι τόσο «τραχύς» όσο στην ανατολή, αλλά πιο «βελούδινος», ιδανικός για να συνοδεύει τραγούδια του έρωτα και του αποχωρισμού.

Η ΑΛΒΑΝΙΚΗ ΠΑΡΑΛΛΑΓΗ: ΤΟ ΣΑΖΕ (SAZE) Στην Αλβανία, η λέξη Saze αναφέρεται κυρίως στα μουσικά σύνολα του νότου (Πρεμετή, Κορυτσά).

• Η Κατασκευή: Το αλβανικό σάζι είναι συχνά πιο λεπτό και μακρύ από το τουρκικό. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ επιλέγει ξύλο κερασιάς ή καρυδιάς για το σκάφος, το οποίο δίνει μια πιο «γλυκιά» αντήχηση.

• Ο Ρόλος: Στην κατηγορία των ΣΥΝΟΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ, το αλβανικό σάζι λειτουργεί ως το ρυθμικό και αρμονικό υπόβαθρο για το κλαρίνο και το βιολί. Δεν κυριαρχεί στη μελωδία, αλλά «υφαίνει» το δίχτυ πάνω στο οποίο πατούν οι πολυφωνικές φωνές.

ΤΟ ΒΟΣΝΙΑΚΟ ΣΑΖΙ: Ο ΦΟΡΕΑΣ ΤΟΥ "SEVDAH" Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Σάζι είναι το κατεξοχήν όργανο των Sevdalinka (από την τουρκική λέξη sevda, που σημαίνει έρωτας/πάθος).

• Η Ιδιαιτερότητα: Το βοσνιακό σάζι είναι συνήθως μεγαλύτερο από την τουρκική Baglama. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ τοποθετεί τα τάστα με τέτοιο τρόπο ώστε να ταιριάζουν στις τοπικές κλίμακες, οι οποίες είναι μια μίξη ανατολικών μακαμιών και σλαβικών μελωδιών.

• Η Τεχνική: Ο μουσικός στη Βοσνία παίζει με μια πολύ μακριά και εύκαμπτη πένα, δημιουργώντας έναν ήχο που «τρέμει» (vibrato), εκφράζοντας τον εσωτερικό πόνο και τον καημό.

ΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΣΤΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ: ΤΟ ΦΙΛΝΤΙΣΙ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΚΑΛΟ Στα Βαλκάνια, το Σάζι θεωρούνταν κόσμημα για το σπίτι. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ συχνά επενδύει τον λαιμό του οργάνου με φίλντισι (mother of pearl) ή κόκαλο, δημιουργώντας περίπλοκα γεωμετρικά σχέδια. Αυτό δεν γίνεται μόνο για την αισθητική· το κόκαλο προστατεύει το ξύλο του λαιμού από τη φθορά των δακτύλων, καθώς οι Βαλκάνιοι μουσικοί τείνουν να πιέζουν τις χορδές με μεγάλη δύναμη.

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΑΣΤΙΚΗΣ ΝΟΣΤΑΛΓΙΑΣ" Στην οργανολογία, το βαλκανικό σάζι ταξινομείται ως ένα όργανο που μεταλλάχθηκε από νομαδικό σε αστικό. Ενώ στην Κεντρική Ασία το Σάζι αντηχεί στους ανοιχτούς χώρους, στα Βαλκάνια παίζεται σε κλειστούς χώρους, σε καφενεία και σαλόνια. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ λοιπόν φροντίζει το αντηχείο να μην είναι υπερβολικά δυνατό, αλλά να έχει μεγάλη «διάρκεια» στη νότα (sustain), ώστε να γεμίζει τον χώρο με έναν ήπιο, μελωδικό ήχο.

ΟΙ "ΚΟΚΚΙΝΕΣ" ΚΑΙ "ΛΕΥΚΕΣ" ΧΟΡΔΕΣ Μια λεπτομέρεια που συναντάμε συχνά στα Βαλκάνια είναι η χρήση διαφορετικών κραμάτων μετάλλου για τις χορδές. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ μπορεί να τοποθετήσει χορδές από μπρούτζο (κόκκινες) για τις μπάσες και από ατσάλι (λευκές) για τις πρίμες, δημιουργώντας μια ηχητική αντίθεση που είναι απαραίτητη για τη δραματικότητα των τραγουδιών Sevdah.

ΜΕΡΟΣ 5ο: ΤΟ ΠΕΡΣΙΚΟ SETAR – Ο ΨΙΘΥΡΟΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ (ΚΑΙ ΤΕΣΣΑΡΩΝ) ΧΟΡΔΩΝ (

Αν το αζέρικο Σάζι είναι η κραυγή, το ΠΕΡΣΙΚΟ SETAR είναι ο ψίθυρος. Η λέξη "Se-tar" σημαίνει κυριολεκτικά «τρεις χορδές» (Se=3, Tar=χορδή), όμως ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ εδώ και αιώνες προσθέτει μια τέταρτη, την «ορφανή» χορδή, που άλλαξε την ιστορία του οργάνου.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ: Η ΛΕΠΤΟΤΗΤΑ ΩΣ ΑΡΕΤΗ Στο Ιράν, το Setar είναι το όργανο των διανοουμένων και των Σούφι. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ κατασκευάζει ένα αντηχείο που είναι πολύ πιο μικρό και σφαιρικό σε σχέση με το τουρκικό Σάζι.

• Το Σώμα (Kase): Είναι φτιαγμένο από λεπτές λωρίδες ξύλου μουριάς, αλλά το καπάκι του είναι τόσο λεπτό που ο ήχος παράγεται με την παραμικρή δόνηση.

• Ο Λαιμός: Είναι εξαιρετικά λεπτός, επιτρέποντας στον μουσικό να αγκαλιάζει τον λαιμό με το χέρι του, κάτι που διευκολύνει τις γρήγορες μετακινήσεις και τα περίπλοκα στολίδια.

Η ΤΕΤΑΡΤΗ ΧΟΡΔΗ ΤΟΥ MUSHTAQ Ένας διάσημος θρύλος αναφέρει ότι ο μυστικιστής Mushtaq Ali Shah πρόσθεσε μια τέταρτη χορδή στο Setar για να ενισχύσει το ισοκράτημα (drone). Παρόλο που το όνομα παρέμεινε "Setar" (τρεις χορδές), ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ πλέον τοποθετεί τέσσερις, με τη νέα χορδή να προσφέρει έναν πιο πλούσιο και πνευματικό ήχο που βοηθά στον διαλογισμό.

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ ΝΥΧΙΟΥ VS ΠΕΝΑΣ Εδώ συναντάμε τη μεγαλύτερη διαφορά με όλα τα υπόλοιπα Σάζια του κόσμου.

1. Χωρίς Πένα: Ο μουσικός του Setar δεν χρησιμοποιεί ποτέ πένα (mizrap). Παίζει αποκλειστικά με το νύχι του δείκτη του δεξιού χεριού.

2. Ο Ήχος: Αυτό δίνει έναν ήχο πολύ πιο «γήινο», ζεστό και εσωτερικό. Στην κατηγορία των ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ, το Setar θεωρείται το πιο εκφραστικό, καθώς η επαφή του δαχτύλου με τη χορδή είναι άμεση, χωρίς τη μεσολάβηση κάποιου εργαλείου.

ΤΑ ΤΑΣΤΑ ΑΠΟ ΕΝΤΕΡΟ (PERDE) Ενώ στο τουρκικό Σάζι ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ χρησιμοποιεί πετονιά, στο περσικό Setar τα τάστα κατασκευάζονται παραδοσιακά από έντερο προβάτου.

• Η Υφή: Τα έντερα είναι πιο μαλακά και επιτρέπουν στον μουσικό να «πιέζει» τη χορδή προς τα μέσα, αλλάζοντας τον τόνο με έναν τρόπο που θυμίζει ανθρώπινο λυγμό.

• Ο Αριθμός: Το Setar έχει συνήθως 25 έως 28 τάστα, καλύπτοντας μια τεράστια γκάμα μικροδιαστημάτων που είναι απαραίτητα για το περσικό σύστημα των "Radif".

Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΟΥ "ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΥ" Στην οργανολογία, το Setar ταξινομείται ως το κατεξοχήν όργανο της σολιστικής εσωτερικής αναζήτησης. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ συχνά αφήνει το ξύλο στην άκρη του λαιμού χωρίς βερνίκι, ώστε να «αναπνέει», πιστεύοντας ότι το όργανο ωριμάζει μαζί με τον μουσικό του. Όσο πιο πολύ παίζεται ένα Setar, τόσο πιο «ανοιχτός» και καθαρός γίνεται ο ήχος του, καθώς το ξύλο δονείται και «μαθαίνει» τις συχνότητες.

ΜΕΡΟΣ 6ο: ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΑΖΙ ΚΑΙ Ο ΤΑΜΠΟΥΡΑΣ – Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ 

Στην Ελλάδα, η λέξη ΣΑΖΙ είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον Ταμπουρά. Για τον Έλληνα ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ, το όργανο αυτό υπήρξε το «εργαστήριο» πάνω στο οποίο δοκιμάστηκαν οι κλίμακες της Ανατολής (τα Μακάμια) προτού τυποποιηθούν στους λαϊκούς δρόμους του ρεμπέτικου.

Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΣΑΖΙ ΣΤΟ ΜΠΟΥΖΟΥΚΙ Η βασική διαφορά που εισήγαγε ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ στην Ελλάδα ήταν η σταδιακή αντικατάσταση των κινητών τάστων (πετονιών) με σταθερά μεταλλικά τάστα (ταμπαστούρα).

• Το Σκάφος: Το ελληνικό σάζι διατήρησε το αχλαδόσχημο σχήμα, αλλά συχνά κατασκευαζόταν από πιο σκληρά ξύλα, όπως η καρυδιά ή η παλίσανδρος, για να αντέχει στις υγρές παραθαλάσσιες περιοχές του Αιγαίου.

• Ο Λαιμός: Παρέμεινε μακρύς και λεπτός, αλλά στην Ελλάδα δόθηκε έμφαση στη χρήση της «κόντρας» (εσωτερική ενίσχυση από έβενο) για να μην σκεβρώνει το ξύλο από την τάση των μεταλλικών χορδών.

ΟΙ "ΜΠΕΡΝΤΕΔΕΣ" ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΡΙΑ Οι Μικρασιάτες μουσικοί που έφεραν το Σάζι στην Ελλάδα (κυρίως μετά το 1922) επέμεναν στη χρήση των μπερντέδων (κινητά τάστα).

1. Η Λογική: Χωρίς τους μπερντέδες, είναι αδύνατο να αποδοθούν τα «μόρια» (τα διαστήματα μικρότερα του ημιτονίου).

2. Η Σύγκρουση: Ενώ το δυτικό πιάνο χωρίζει την οκτάβα σε 12 ίσα μέρη, το ελληνικό σάζι ακολουθεί τη βυζαντινή και ανατολική παράδοση, όπου η οκτάβα μπορεί να έχει 72 μόρια. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ τοποθετεί τα τάστα με τέτοια ακρίβεια ώστε ο μουσικός να μπορεί να «κλάψει» τη νότα, μετακινώντας ελάχιστα το δάχτυλό του.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 Πριν από τη Μικρασιατική Καταστροφή, ο Ταμπουράς (μια μορφή Σαζιού) ήταν το κατεξοχήν όργανο των αγωνιστών. Ο Μακρυγιάννης και άλλοι οπλαρχηγοί έπαιζαν σάζι στις ώρες της ανάπαυλας. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ εκείνης της εποχής έφτιαχνε όργανα που ήταν ελαφριά και ανθεκτικά, ώστε να μεταφέρονται εύκολα στις εκστρατείες. Ο ήχος τους ήταν χαμηλόφωνος, ιδανικός για να συνοδεύει τα «κλέφτικα» τραγούδια γύρω από τη φωτιά.

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗΣ ΩΣΜΩΣΗΣ" Στην οργανολογία, το ελληνικό σάζι ταξινομείται ως ένα «μεταβατικό» όργανο. Είναι το όργανο που δίδαξε στους Έλληνες μουσικούς πώς να παντρεύουν τη βυζαντινή μουσική με τους λαϊκούς δρόμους. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ στην Ελλάδα άρχισε να χρησιμοποιεί διακοσμητικά στοιχεία από το μαντολίνο και την κιθάρα (όπως η ροζέτα στην τρύπα του ηχείου), δημιουργώντας ένα υβρίδιο που οπτικά θυμίζει Δύση αλλά ηχητικά παραμένει βαθιά ριζωμένο στην Ανατολή.

Η "ΦΩΝΗ" ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ Στα ρεμπέτικα της Σμύρνης, το Σάζι παίζει τον ρόλο του αφηγητή. Ο μουσικός χρησιμοποιεί το «νύχι» ή μια πολύ λεπτή πένα για να παράγει έναν ήχο «στεγνό» και καθαρό. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ επιλέγει για το καπάκι έλατο εξαιρετικής ποιότητας, το οποίο επιτρέπει στις υψηλές συχνότητες να ακούγονται με διαύγεια, δίνοντας στο ελληνικό σάζι έναν πιο «λαμπερό» χαρακτήρα σε σχέση με το πιο μπάσο τουρκικό Divan.

ΜΕΡΟΣ 7ο: ΤΟ ΚΟΥΡΔΙΚΟ TEMBUR – Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΤΕΛΕΤΕΣ CEM 

Για τους Κούρδους, και ιδιαίτερα για την κοινότητα των Αλεβιτών, το ΣΑΖΙ δεν είναι «διασκέδαση». Ονομάζεται συχνά "Telli Kur'an" (το Κοράνι με τις χορδές). Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ στο Κουρδιστάν αντιμετωπίζει την κατασκευή του ως μια πράξη προσευχής, επιλέγοντας ξύλα που έχουν «ακούσει» τις ψαλμωδίες των γερόντων.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ: ΤΟ TEMBUR ΤΩΝ ΑΛΕΒΙΤΩΝ Σε αντίθεση με τη λαμπερή Baglama της Κωνσταντινούπολης, το κουρδικό Tembur έχει έναν ήχο πιο εσωτερικό, σχεδόν «θαμπό», που στοχεύει στην έκσταση και όχι στην επίδειξη.

• Το Σκάφος: Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ χρησιμοποιεί σχεδόν αποκλειστικά ξύλο μουριάς, αλλά το σκάφος είναι συχνά πιο βαθύ και λιγότερο πλατύ. Αυτό δίνει μια αντήχηση που επικεντρώνεται στις χαμηλές και μεσαίες συχνότητες.

• Ο Λαιμός: Διαθέτει λιγότερα τάστα από το τουρκικό σάζι. Αυτό συμβαίνει γιατί η κουρδική θρησκευτική μουσική βασίζεται σε συγκεκριμένα μακάμια που δεν απαιτούν την πλήρη χρωματική κλίμακα, αλλά εστιάζουν στην επαναλαμβανόμενη δόνηση συγκεκριμένων διαστημάτων.

Η ΙΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΣΤΙΣ ΤΕΛΕΤΕΣ CEM Στις τελετές Cem (τις θρησκευτικές συγκεντρώσεις των Αλεβιτών), το Σάζι είναι το μόνο όργανο που επιτρέπεται.

1. Ο Zâkir: Ο μουσικός που παίζει το Σάζι ονομάζεται Zâkir. Δεν θεωρείται απλός εκτελεστής, αλλά αυτός που μεταφέρει τα λόγια των αγίων στους πιστούς.

2. Το Φιλί του Οργάνου: Πριν ξεκινήσει το παίξιμο, ο μουσικός συχνά φιλά το σκάφος του Σαζιού ως ένδειξη σεβασμού. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ φροντίζει ώστε το όργανο να μην έχει περιττά στολίδια, διατηρώντας μια λιτή, «ασκητική» εμφάνιση.

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ "PARMAK VURMA" (ΧΤΥΠΗΜΑ ΜΕ ΤΑ ΔΑΧΤΥΛΑ) Στο Κουρδιστάν, η χρήση της πένας (mizrap) είναι σπάνια στις θρησκευτικές παραδόσεις. Ο μουσικός χρησιμοποιεί τα δάχτυλά του για να χτυπά τις χορδές αλλά και το ξύλινο καπάκι ταυτόχρονα.

• Ο Ρυθμός: Το χτύπημα στο καπάκι λειτουργεί ως κρουστό (ντέφι), δημιουργώντας έναν υπνωτιστικό ρυθμό που οδηγεί τους πιστούς στον τελετουργικό χορό Semah.

• Η Δόνηση: Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ κατασκευάζει το καπάκι ελαφρώς πιο παχύ στο σημείο που χτυπούν τα δάχτυλα, ώστε να αντέχει την καταπόνηση αλλά και να παράγει έναν ξερό, δυνατό ήχο "τακ".

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΕΚΣΤΑΣΗΣ" Στην οργανολογία, το κουρδικό Tembur ταξινομείται ως Τελετουργικό Έγχορδο. Η διαφορά του με το αζέρικο ή το τουρκικό σάζι έγκειται στην πρόθεση: δεν στοχεύει στην ψυχαγωγία, αλλά στη σύνδεση με το θείο. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ συχνά τοποθετεί μέσα στο σκάφος μια μικρή επιγραφή ή ένα σύμβολο που δεν φαίνεται εξωτερικά, καθαγιάζοντας το όργανο από τη στιγμή της γέννησής του.

ΟΙ "ΔΕΣΜΕΥΜΕΝΕΣ" ΧΟΡΔΕΣ Μια τεχνική λεπτομέρεια είναι το κούρδισμα. Ενώ στο Σάζι οι χορδές είναι συνήθως σε σχέση "La-Re-Mi", στο κουρδικό Tembur συναντάμε κουρδίσματα που δημιουργούν διαστήματα τετάρτης ή πέμπτης, που επιτρέπουν στον μουσικό να παίζει ολόκληρες μελωδίες χρησιμοποιώντας μόνο τη μία ομάδα χορδών, ενώ οι άλλες λειτουργούν ως μόνιμο ισοκράτημα (drone).

ΜΕΡΟΣ 8ο: ΤΟ DUTAR ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΑΣΙΑΣ – Η ΜΑΓΕΙΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΧΟΡΔΩΝ 

Στο Τουρκμενιστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Τατζικιστάν, η οικογένεια του Σαζιού αντιπροσωπεύεται από το DUTAR (Du=δύο, Tar=χορδή). Αν και ο αριθμός των χορδών μειώνεται, η πολυπλοκότητα της τεχνικής αυξάνεται κατακόρυφα. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ εδώ καλείται να φτιάξει ένα όργανο που πρέπει να «τραγουδά» μόνο με δύο φωνές.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ: ΜΕΤΑΞΙ ΚΑΙ ΜΟΥΡΙΑ Η μεγαλύτερη διαφορά του Dutar από τα υπόλοιπα Σάζια βρίσκεται στο υλικό των χορδών.

• Οι Μεταξωτές Χορδές: Παραδοσιακά, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ χρησιμοποιούσε χορδές από στριφτό μετάξι αντί για μέταλλο. Αυτό δίνει στο Dutar έναν ήχο απίστευτα ζεστό, χαμηλόφωνο και «σκοτεινό», που θυμίζει τον ψίθυρο της ερήμου.

• Το Σκάφος: Είναι πολύ πιο επιμήκες και στενό σε σχέση με την τουρκική Baglama. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ χρησιμοποιεί ξύλο βερικοκιάς ή μουριάς, το οποίο σκάβεται με τέτοιο τρόπο ώστε τα τοιχώματα να είναι εξαιρετικά λεπτά, επιτρέποντας στο μετάξι να ακουστεί.

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΩΝ "ΜΑΛΑΚΩΝ" ΔΑΚΤΥΛΩΝ Επειδή οι χορδές είναι μεταξωτές, η χρήση πένας απαγορεύεται.

1. Το Χτύπημα: Ο μουσικός χρησιμοποιεί μια πολύ γρήγορη κίνηση του καρπού, χτυπώντας και τις δύο χορδές ταυτόχρονα με τα δάχτυλα.

2. Οι Αρμονικοί: Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ τοποθετεί τα τάστα (συνήθως 13 έως 17) σε συγκεκριμένα σημεία που επιτρέπουν την παραγωγή φυσικών αρμονικών, δίνοντας την ψευδαίσθηση ότι παίζουν περισσότερα από ένα όργανα.

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΝΟΜΑΔΩΝ Το Dutar είναι το όργανο της μοναξιάς. Στην κατηγορία των ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ, κατέχει την πρώτη θέση στις καρδιές των Τουρκμένων βοσκών. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ συχνά φτιάχνει Dutar που μπορούν να αποσυναρμολογηθούν (ο λαιμός χωρίζει από το σκάφος) για να μεταφέρονται με ασφάλεια πάνω στα άλογα και τις καμήλες κατά τις μετακινήσεις στη στέπα.

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ" Στην οργανολογία, το Dutar ταξινομείται ως ο «μινιμαλιστής» της οικογένειας των Σαζιών. Ενώ το Αζέρικο Σάζι επιδιώκει τον όγκο και την ένταση, το Dutar επιδιώκει το βάθος. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ επιλέγει να μην βερνικώνει το όργανο, αλλά να το τρίβει με ειδικά λάδια, ώστε το ξύλο να παραμένει «ζωντανό» και να αντιδρά στην υγρασία της ανάσας του μουσικού.

Η ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΩΝ ΤΑΣΤΩΝ Μια τεχνική λεπτομέρεια που το ξεχωρίζει: Τα τάστα στο Dutar είναι συχνά σταθερά και φτιαγμένα από το ίδιο το μετάξι των χορδών, εμποτισμένο με ρετσίνι. Αυτό δημιουργεί μια ομοιομορφία στον ήχο, καθώς η χορδή ακουμπά πάνω σε ένα υλικό ίδιας πυκνότητας, αποφεύγοντας τον μεταλλικό «τριγμό» των δυτικών οργάνων.

ΜΕΡΟΣ 9ο: ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΣΑΖΙ (ELEKTRO SAZ) – Η ΨΥΧΕΔΕΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (8.001-9.000 λέξεις)

Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ένας ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ και ένας μουσικός στην Τουρκία, ο Erkin Koray, αποφάσισαν να κάνουν κάτι αδιανόητο: να τοποθετήσουν μαγνήτες ηλεκτρικής κιθάρας στο παραδοσιακό Σάζι. Αυτή η κίνηση δεν άλλαξε μόνο τον ήχο, αλλά ολόκληρη την κοινωνική υπόσταση του οργάνου.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΚΟΥΦΙΟ ΞΥΛΟ ΣΤΟ SOLID BODY Η μετάβαση στον ηλεκτρισμό απαίτησε από τον ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ να επανεφεύρει τη δομή του οργάνου.

• Το Σκάφος: Επειδή οι υψηλές εντάσεις των ενισχυτών προκαλούσαν μικροφωνισμούς (feedback) στα κούφια σκαλιστά σάζια, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ άρχισε να κατασκευάζει σάζια με συμπαγές σώμα (solid body) ή με πολύ μικρότερα αντηχεία γεμάτα με μονωτικά υλικά.

• Οι Μαγνήτες (Pickups): Τοποθετήθηκαν δύο ή τρεις μαγνήτες σε διαφορετικά σημεία κάτω από τις χορδές. Αυτό επέτρεψε στον μουσικό να επιλέγει ανάμεσα σε έναν «πρίμο» ήχο για σόλο και έναν πιο «μπάσο» για ρυθμική συνοδεία.

• Τα Κλειδιά: Αντικαταστάθηκαν τα ξύλινα στριφτάρια με μεταλλικά κλειδιά ακριβείας (τύπου κιθάρας), ώστε το όργανο να μην ξεκουρδίζεται από τα έντονα "bends" και την ταχύτητα του παιξίματος.

Ο ΗΧΟΣ ΤΟΥ "ANATOLIAN ROCK" Το ηλεκτρικό Σάζι έγινε το σύμβολο μιας ολόκληρης γενιάς. Ο ήχος του, εμπλουτισμένος με εφέ όπως το wah-wah, το distortion και το reverb, δημιούργησε ένα μοναδικό υβρίδιο: την ανατολίτικη ψυχεδέλεια.

1. Η Διάρκεια (Sustain): Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ κατάφερε να δώσει στο Σάζι μια διάρκεια νότας που το παραδοσιακό ξύλο δεν μπορούσε να προσφέρει. Αυτό επέτρεψε στους μουσικούς να παίζουν μεγάλες, συρτές μελωδίες που θύμιζαν ηλεκτρική κιθάρα αλλά με τα «μόρια» της Ανατολής.

2. Η Ένταση: Για πρώτη φορά, το Σάζι μπορούσε να ακουστεί πάνω από τα τύμπανα και το ηλεκτρικό μπάσο σε μεγάλες συναυλίες.

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ "ΑΣΤΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ" Στην οργανολογία, το ηλεκτρικό σάζι ταξινομείται ως Ηλεκτρόφωνο. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ πλέον δεν περιορίζεται στη μουριά· χρησιμοποιεί εξωτικά ξύλα, ανθρακονήματα και πλαστικά μέρη. Το ηλεκτρικό σάζι έγινε το όργανο των γάμων και των λαϊκών πανηγυριών στις μεγαλουπόλεις, αντικαθιστώντας συχνά ολόκληρες ορχήστρες λόγω της δύναμης του ήχου του.

ΟΙ "ΔΙΠΛΟΙ" ΛΑΙΜΟΙ (DOUBLE NECK SAZ) Μια εντυπωσιακή καινοτομία του ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥ ήταν το Σάζι με δύο λαιμούς. Ο ένας λαιμός είναι «μακρύς» (Uzun Sap) και ο άλλος «κοντός» (Kısa Sap), επιτρέποντας στον μουσικό να αλλάζει κούρδισμα και στυλ παιξίματος μέσα στο ίδιο τραγούδι, χωρίς να αλλάζει όργανο. Αυτό το «πολυεργαλείο» θεωρείται το αποκορύφωμα της μηχανικής του Σαζιού στον 20ό αιώνα.

ΜΕΡΟΣ 10ο: Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΥΝΟΨΗ – ΠΩΣ ΝΑ ΞΕΧΩΡΙΖΕΤΕ ΤΑ ΣΑΖΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ 

Μετά από ένα ταξίδι χιλιάδων χιλιομέτρων από τη στέπα της Κεντρικής Ασίας μέχρι τα λιμάνια του Πειραιά και τα στούντιο του Βερολίνου, το ΣΑΖΙ αποδεικνύεται το πιο ευέλικτο έγχορδο της Ανατολής. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ σε κάθε χώρα πήρε την ίδια βασική ιδέα —έναν κούφιο κορμό δέντρου και μερικές χορδές— και τη μεταμόρφωσε για να εκφράσει την ψυχή του λαού του.

ΟΠΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΗΧΗΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗΣ

Για το αρχείο σας, ακολουθεί ο οριστικός οδηγός για να αναγνωρίζετε το κάθε όργανο με μια ματιά:

1. ΤΟΥΡΚΙΚΗ BAGLAMA: * Όψη: Αχλαδόσχημο σκάφος, δεμένα τάστα από πετονιά, συνήθως 7 χορδές.

   • Ήχος: Λυρικός, μεστή αντήχηση, ιδανικός για λαϊκά τραγούδια (Türkü).

2. ΑΖΕΡΙΚΟ SAZ:

   • Όψη: Πολύ μεγαλύτερο, βαρύ, με πολλές τρύπες στο ξύλινο καπάκι και έντονα σκαλίσματα.

   • Ήχος: Μεταλλικός, δυνατός, επιθετικός, θυμίζει καμπάνα.

3. ΠΕΡΣΙΚΟ SETAR:

   • Όψη: Μικρό, στρογγυλό αντηχείο, πολύ λεπτός λαιμός, τάστα από έντερο.

   • Ήχος: Ψιθυριστός, εσωτερικός, παίζεται με το νύχι.

4. ΒΟΣΝΙΑΚΟ SAZ:

   • Όψη: Πολύ μακρύς λαιμός, διακόσμηση με φίλντισι, συχνά μεγαλύτερο από το τουρκικό.

   • Ήχος: Μελαγχολικός, με έντονο τρέμολο (vibrato).

5. ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΑΖΙ / ΤΑΜΠΟΥΡΑΣ:

   • Όψη: Ενδιάμεσο μέγεθος, συχνά με διακόσμηση που θυμίζει μαντολίνο, κινητά τάστα.

   • Ήχος: Ξερός, καθαρός, «στεγνός», με έμφαση στα μικρασιάτικα μόρια.

6. ΚΟΥΡΔΙΚΟ TEMBUR:

   • Όψη: Λιτό, χωρίς στολίδια, σκούρο ξύλο μουριάς.

   • Ήχος: Μυστικιστικός, υπνωτιστικός, χρησιμοποιείται για έκσταση.

7. ΚΕΝΤΡΙΚΟΑΣΙΑΤΙΚΟ DUTAR:

   • Όψη: Μόνο δύο χορδές (συχνά μεταξωτές), μακρόστενο σκάφος.

   • Ήχος: Γήινος, βαθύς, «σκοτεινός».

Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Σήμερα, ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ δεν περιορίζεται στα σύνορα. Υπάρχουν τεχνίτες στη Γερμανία που φτιάχνουν σάζια από ανθρακονήματα (carbon fiber) για να μην επηρεάζονται από την υγρασία των αεροπλάνων. Στην κατηγορία των ΥΒΡΙΔΙΚΩΝ ΕΓΧΟΡΔΩΝ, το Σάζι πλέον συναντά την τεχνολογία MIDI, επιτρέποντας στον μουσικό να ελέγχει συνθεσάιζερ μέσω των χορδών του.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ: ΤΟ ΣΑΖΙ ΩΣ ΓΕΦΥΡΑ Ολοκληρώνοντας αυτή την έρευνα των 10.000 λέξεων, καταλήγουμε στο εξής: Το Σάζι είναι το όργανο που αρνείται να πεθάνει. Επιβίωσε από πολέμους, μεταναστεύσεις και την επέλαση της δυτικής ποπ μουσικής. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ του, είτε βρίσκεται σε ένα υπόγειο εργαστήριο στην Πόλη, είτε σε ένα χωριό του Καυκάσου, συνεχίζει να σκάβει το ξύλο με τον ίδιο τρόπο που το έκαναν οι πρόγονοί του πριν από 500 χρόνια.

Το Σάζι δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο· είναι η ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου και της Κεντρικής Ασίας συμπυκνωμένη σε μερικές χορδές.