Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΓΕΝΝΗΣΗΣ: ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΗΣ ΓΚΟΥΣΛΕ

 

Αν το ρωσικό γκούσλι είναι ο ψίθυρος του δάσους, η βαλκανική γκούσλε είναι η κραυγή του βουνού. Στα άγρια τοπία της Σερβίας, του Μαυροβουνίου, της Βοσνίας και της Ερζεγοβίνης, η γκούσλε υπήρξε για αιώνες το μοναδικό «σχολείο», η μοναδική «εφημερίδα» και το μοναδικό «δικαστήριο».

Πρόκειται για ένα όργανο που δεν στοχεύει στην αισθητική απόλαυση με τη δυτική έννοια. Ο ήχος του είναι τραχύς, μονότονος, σχεδόν υπνωτικός. Ο σκοπός του δεν είναι να σε κάνει να χορέψεις, αλλά να σε κάνει να θυμηθείς. Στα Βαλκάνια, ο Guslar (ο παίκτης της γκούσλε) ήταν ο άνθρωπος που κρατούσε ζωντανή τη φλόγα της ελευθερίας κατά τη διάρκεια των πέντε αιώνων οθωμανικής κυριαρχίας

1. Η ΕΚΛΟΓΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ: ΤΟ ΚΥΝΗΓΙ ΤΟΥ ΣΦΕΝΔΑΜΟΥ

Η ποιότητα του ήχου εξαρτάται κατά 70% από την επιλογή του δέντρου. Ο παραδοσιακός οργανοποιός αναζητά τον ορεινό σφένδαμο (Acer helreichii), γνωστό στα Βαλκάνια ως Gorski Javor.

• Η Ηλικία: Το δέντρο πρέπει να είναι τουλάχιστον 50-80 ετών.

• Η Κοπή: Η κοπή γίνεται πάντα τον χειμώνα, όταν οι χυμοί του δέντρου είναι στάσιμοι («το δέντρο κοιμάται»). Αυτό εξασφαλίζει ότι το ξύλο δεν θα σκεβρώσει και δεν θα ανοίξει ρωγμές κατά την ξήρανση.

• Ο Προσανατολισμός: Πολλοί τεχνίτες επιλέγουν τη βόρεια πλευρά του κορμού, όπου οι δακτύλιοι ανάπτυξης είναι πιο πυκνοί, προσφέροντας καλύτερη αντήχηση.

2. ΤΟ ΣΚΑΛΙΣΜΑ ΤΟΥ ΗΧΕΙΟΥ (KARLICA)

Η Γκούσλε είναι μονοκόμματο όργανο. Το σκάφος και το μπράτσο προέρχονται από το ίδιο ξύλο.

• Η Προετοιμασία: Το κομμάτι του ξύλου κόβεται στο σχήμα μιας μεγάλης «κουτάλας».

• Το Άδειασμα: Με ειδικά κυρτά σκαρπέλα, ο τεχνίτης αφαιρεί το εσωτερικό του ηχείου. Το πάχος των τοιχωμάτων είναι κρίσιμο: πρέπει να είναι περίπου 3 έως 5 χιλιοστά. Αν είναι πιο παχύ, ο ήχος θα είναι βαρύς και πνιχτός. Αν είναι πιο λεπτό, το όργανο θα σπάσει από την πίεση του δέρματος.

• Η Λείανση: Το εσωτερικό πρέπει να είναι απόλυτα λείο για να μην «σκοντάφτουν» τα ηχητικά κύματα.

3. Η ΚΕΦΑΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΜΠΡΑΤΣΟ: Η ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΤΕΧΝΙΤΗ

Εδώ η κατασκευή μετατρέπεται σε υψηλή γλυπτική.

• Το Μπράτσο (Vrat): Πρέπει να έχει μια ελαφριά κλίση προς τα πίσω για να κρατά την τάση της χορδής. Συχνά σκαλίζονται πάνω του γεωμετρικά σχήματα ή ιστορικές ημερομηνίες.

  
  
  

• Η Κεφαλή (Glava): Είναι το πιο δύσκολο κομμάτι. Ο τεχνίτης σκαλίζει με λεπτές λάμες τις λεπτομέρειες ενός κριού ή ενός αετού. Τα μάτια συχνά γίνονται από μικρές γυάλινες χάντρες ή φίλντισι.

• Το Κλειδί (Čivija): Ένα μεγάλο ξύλινο κλειδί περνά μέσα από την κεφαλή. Πρέπει να εφαρμόζει τέλεια (κωνικά) ώστε να κρατά το κούρδισμα παρά την τεράστια τάση.

4. ΤΟ ΔΕΡΜΑ (KOŽA): Ο ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ

Αυτό είναι το στάδιο που διαφοροποιεί την Γκούσλε από το ρωσικό Γκούσλι.

• Η Προετοιμασία: Χρησιμοποιείται δέρμα κατσίκας ή προβάτου (συχνά και από κουνέλι για πιο ευαίσθητο ήχο). Το δέρμα πρέπει να καθαριστεί από τις τρίχες και να μείνει στο νερό για να μαλακώσει.

• Το Τέντωμα: Το υγρό δέρμα τεντώνεται πάνω από το ηχείο και καρφώνεται περιμετρικά με μικρά ξύλινα καρφιά ή μεταλλικές πρόκες.

• Το Στέγνωμα: Καθώς το δέρμα στεγνώνει, συρρικνώνεται και γίνεται σκληρό σαν τύμπανο.

• Οι Τρύπες (Odušci): Στο δέρμα ανοίγονται μικρές τρύπες σε σχήμα σταυρού ή κύκλου. Αυτές επιτρέπουν στον αέρα να βγαίνει από το ηχείο, «απελευθερώνοντας» τον ήχο.

5. Η ΧΟΡΔΗ ΚΑΙ Ο ΚΑΒΑΛΑΡΗΣ

• Η Χορδή (Struna): Δεν αγοράζεται από κατάστημα. Ο τεχνίτης επιλέγει τρίχες από την ουρά ενός λευκού αλόγου (οι λευκές τρίχες θεωρούνται πιο ανθεκτικές και καθαρές). Περίπου 30-60 τρίχες πλέκονται μαζί. Η μία άκρη δένεται στο κλειδί και η άλλη στη βάση του οργάνου.

• Ο Καβαλάρης (Konjić): Ένα μικρό κομμάτι ξύλου που πατά πάνω στο δέρμα και κρατά τη χορδή ψηλά. Η θέση του είναι κρίσιμη: αν μετακινηθεί έστω και ένα χιλιοστό, αλλάζει όλη η τονικότητα.

6. ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ (GUDALO)

Η κατασκευή ολοκληρώνεται με το δοξάρι, το οποίο έχει σχήμα ημικυκλικού τόξου.

• Το Ξύλο: Συνήθως από κρανιά ή κλαδί σημύδας που έχει φυσική καμπύλη.

• Οι Τρίχες: Επίσης από ουρά αλόγου, αλλά λιγότερο τεντωμένες από τη χορδή του οργάνου.

• Το Ρετσίνι (Colophony): Πριν το παίξιμο, οι τρίχες τρίβονται με ρετσίνι πεύκου για να «πιάσουν» πάνω στη χορδή και να παραχθεί ο χαρακτηριστικός τραχύς ήχος.

---

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΗΧΟ

Ένα καλοφτιαγμένο όργανο πρέπει να «κλαίει». Αυτό επιτυγχάνεται όταν η συχνότητα του ξύλου, η τάση του δέρματος και το πάχος της χορδής βρίσκονται σε απόλυτη ισορροπία. Οι Guslari λένε ότι η Γκούσλε δεν είναι έτοιμη όταν τελειώσει το σκάλισμα, αλλά αφού παιχτεί για τουλάχιστον ένα χρόνο, ώστε το δέρμα και το ξύλο να «συνηθίσουν» τις δονήσε