KORA: Η ΑΡΠΑ ΤΩΝ ΔΥΤΙΚΟΑΦΡΙΚΑΝΩΝ ΓΚΡΙΟ (GRIOTS)

 

Η Kora είναι ένα από τα πιο σύνθετα και εντυπωσιακά όργανα του κόσμου. Συνδυάζει τα χαρακτηριστικά της άρπας και του λαούτου και διαθέτει 21 χορδές.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Η Kora γεννήθηκε στην περιοχή της Σενεγαμβίας και του Μάλι. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τους GRIOTS (ή Jali), τους παραδοσιακούς αφηγητές, ιστορικούς και υμνωδούς της Δυτικής Αφρικής. Για αιώνες, η τέχνη της κατασκευής και του παιξίματος της Kora περνούσε αποκλειστικά από πατέρα σε γιο

μέσα σε συγκεκριμένες οικογένειες.

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

• 
  
  

  
  
  
  
  Το Αντηχείο (Calabash): Η βάση της Kora είναι μια τεράστια νεροκολοκύθα (calabash), η οποία κόβεται στη μέση. Το εσωτερικό της καθαρίζεται σχολαστικά και το άνοιγμα καλύπτεται με βρεγμένο δέρμα αγελάδας ή αντιλόπης, το οποίο τεντώνεται και στερεώνεται με καρφιά ή διακοσμητικές πινέζες.

• Ο Βραχίονας και οι Χορδές: Ένας μακρύς βραχίονας από σκληρό ξύλο διαπερνά την κολοκύθα από τη μια άκρη στην άλλη. Οι 21 χορδές τοποθετούνται σε δύο παράλληλες σειρές (11 για το αριστερό χέρι και 10 για το δεξί).

• Ο Καβαλάρης (Bridge): Ένας ψηλός, λεπτός καβαλάρης από ξύλο πατά πάνω στο δέρμα και κρατά τις χορδές σε απόσταση.

• Παραδοσιακό vs Σύγχρονο Κούρδισμα: Παλαιότερα, οι χορδές δένονταν με δερμάτινους δακτυλίους (konso) που μετακινούνταν πάνω-κάτω για το κούρδισμα. Σήμερα, πολλοί κατασκευαστές χρησιμοποιούν κλειδιά μηχανικής κιθάρας για μεγαλύτερη ακρίβεια.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ

Η KORA αποτελεί το αποκορύφωμα της αφρικανικής οργανοποιίας, ένα όργανο που συνδυάζει τη μηχανική ακρίβεια μιας άρπας με την αντηχητική δύναμη των παραδοσιακών υλικών της σαβάνας. Η κατασκευή της είναι μια ιεροτελεστία που απαιτεί γνώσεις βοτανολογίας, βυρσοδεψίας και ακουστικής φυσικής.

---

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΗΣ KORA

ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Η Kora ανήκει στην οικογένεια των άρπα-λαούτων και η καταγωγή της εντοπίζεται στην περιοχή της Senegambia (Σενεγάλη και Γκάμπια) και του Μάλι, στην καρδιά της παλαιάς Αυτοκρατορίας Mandinka. Παρόλο που όργανα που μοιάζουν με την Kora απεικονίζονται σε αρχαίες τοιχογραφίες, η σύγχρονη μορφή των 21 χορδών εδραιώθηκε τον 18ο αιώνα.

Το όργανο είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένο με την κάστα των Jali (ή Griots). Οι Jali δεν ήταν απλώς μουσικοί, αλλά οι "ζωντανές βιβλιοθήκες" της Αφρικής, υπεύθυνοι για τη διατήρηση των γενεαλογιών, των ιστορικών γεγονότων και των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των φυλών. Η Kora θεωρούνταν το όργανο των ευγενών και των βασιλέων, και η κατασκευή της επιτρεπόταν μόνο σε μυημένους τεχνίτες που έφεραν την ευλογία των προγόνων.

Σύμφωνα με το μύθο, η πρώτη Kora ανήκε σε ένα πνεύμα (Jinn) που ζούσε σε μια σπηλιά στη Γκάμπια. Ένας κυνηγός, ο Tiramakhan Traore, μάγεψε το πνεύμα με τη γενναιότητά του και εκείνο του χάρισε το όργανο, το οποίο στη συνέχεια παρέδωσε στους Jali για να υμνήσουν την ιστορία του λαού τους.

ΤΑ ΥΛΙΚΑ: ΤΑ ΔΩΡΑ ΤΗΣ ΓΗΣ

Η αυθεντική Kora κατασκευάζεται αποκλειστικά από φυσικά υλικά, καθένα από τα οποία επιλέγεται για τη συγκεκριμένη "συχνότητα" που προσφέρει στο όργανο:

1. Η Κολοκύθα (Calabash): Χρησιμοποιείται μια μεγάλη, ώριμη νεροκολοκύθα (Lagenaria siceraria). Η επιλογή της είναι κρίσιμη: πρέπει να έχει ομοιόμορφο σχήμα και σκληρό περίβλημα. Όσο μεγαλύτερη είναι η κολοκύθα, τόσο βαθύτερα είναι τα μπάσα του οργάνου.

2. Το Δέρμα: Χρησιμοποιείται δέρμα αγελάδας ή αντιλόπης. Το δέρμα δεν πρέπει να είναι επεξεργασμένο με χημικά (chrome-tanned), αλλά να έχει καθαριστεί παραδοσιακά και να είναι ακόμα υγρό κατά την τοποθέτηση, ώστε να συρρικνωθεί και να τεντώσει φυσικά καθώς στεγνώνει.

3. Το Ξύλο (Rosewood): Ο βραχίονας και οι λαβές κατασκευάζονται από το ξύλο Kené (Pterocarpus erinaceus), ένα εξαιρετικά σκληρό και βαρύ ξύλο που δεν λυγίζει υπό την τεράστια πίεση των 21 χορδών.

---

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ: ΤΟ ΣΩΜΑ ΚΑΙ Η ΜΕΜΒΡΑΝΗ

Η κατασκευή ξεκινά με την προετοιμασία του ηχείου, μια διαδικασία που απαιτεί υπομονή και σωματική δύναμη.

1. Η Προετοιμασία της Κολοκύθας

Η κολοκύθα κόβεται ακριβώς στη μέση. Το εσωτερικό της (οι σπόροι και η σάρκα) αφαιρείται τελείως και το εσωτερικό τοίχωμα ξύνεται μέχρι να γίνει λείο. Στη συνέχεια, ο τεχνίτης ανοίγει μια μεγάλη τρύπα στο πλάι (sound hole), η οποία επιτρέπει στον ήχο να βγαίνει προς τον μουσικό και το κοινό.

2. Το "Ντύσιμο" με το Δέρμα

Αυτή είναι η πιο κρίσιμη στιγμή. Το υγρό δέρμα τοποθετείται πάνω στο άνοιγμα της κολοκύθας. Ο τεχνίτης χρησιμοποιεί μια σειρά από ξύλινα καρφιά ή διακοσμητικές πινέζες για να στερεώσει το δέρμα γύρω από το χείλος της κολοκύθας. Καθώς το δέρμα στεγνώνει στον ήλιο, "τραβάει" με τεράστια δύναμη, δημιουργώντας μια επιφάνεια τόσο σκληρή όσο ένα τύμπανο. Αν το δέρμα δεν τεντωθεί σωστά, η Kora θα έχει "θαμπό" ήχο.

3. Η Τοποθέτηση του Βραχίονα

Ο κεντρικός βραχίονας (pole) διαπερνά την κολοκύθα από πάνω προς τα κάτω, περνώντας κάτω από το δέρμα. Παράλληλα με τον βραχίονα, τοποθετούνται δύο μικρότερα ξύλα που χρησιμεύουν ως λαβές (handles) για τον μουσικό, καθώς και μια οριζόντια ράβδος (cross-bar) που ενισχύει τη δομή. Η Kora κρατιέται από αυτές τις λαβές με τα τρία τελευταία δάχτυλα κάθε χεριού, αφήνοντας τους αντίχειρες και τους δείκτες ελεύθερους να παίζουν τις χορδές.

---

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΜΕΡΟΣ Α')

• ERIC CHARRY, MANDE MUSIC, UNIVERSITY OF CHICAGO PRESS, 2000.

• RODERIC KNIGHT, THE KORA AND KUSUTÉ: COMPARATIVE TERMINOLOGY, AFRICAN MUSIC JOURNAL, 1982.

• ALAN P. MERRIAM, THE ANTHROPOLOGY OF MUSIC, NORTHWESTERN UNIVERSITY PRESS, 1964.

• LUCY DURÁN, KORA: A GUIDE TO THE INSTRUMENT, BRITISH LIBRARY ARCHIVE, 1991.

  ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ ΤΗΣ KORA

  Αφού ολοκληρωθεί η βάση του οργάνου με την κολοκύθα και το δέρμα, ο οργανοποιός εισέρχεται στο στάδιο της «ψυχής» της Kora: τη δημιουργία του συστήματος των χορδών και του καβαλάρη, που μετατρέπουν ένα κρουστό σώμα σε ένα μελωδικό πολυφωνικό όργανο.

  1. Ο Καβαλάρης (The Bridge)

  Ο καβαλάρης της Kora είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα εξαρτήματα στην παγκόσμια οργανοποιία. Κατασκευάζεται από σκληρό ξύλο και τοποθετείται κάθετα πάνω στο δέρμα, υποβασταζόμενος από μια ξύλινη βάση.

  • Η Διάταξη: Ο καβαλάρης έχει εγκοπές στις δύο πλευρές του. Οι 21 χορδές δεν τοποθετούνται σε μία σειρά (όπως στην κιθάρα), αλλά σε δύο παράλληλα επίπεδα.

  • Η Λειτουργία: Αυτή η διάταξη επιτρέπει στον μουσικό να παίζει μπάσα, συνοδεία και μελωδία ταυτόχρονα, χρησιμοποιώντας μόνο τους αντίχειρες και τους δείκτες. Η πίεση που ασκεί ο καβαλάρης στο δέρμα είναι τεράστια και είναι αυτή που μεταφέρει τις δονήσεις των χορδών στο εσωτερικό της κολοκύθας.

  2. Οι Χορδές: Από το Δέρμα στο Νάιλον

  Παραδοσιακά, οι χορδές της Kora κατασκευάζονταν από λεπτές λωρίδες δέρματος αντιλόπης, στριμμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να αντέχουν την τάση.

  • Η Σύγχρονη Εξέλιξη: Σήμερα, σχεδόν όλοι οι κατασκευαστές χρησιμοποιούν πετονιά ψαρέματος (νάιλον) διαφορετικών διαμετρημάτων. Το νάιλον προσφέρει μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, κρυστάλλινο ήχο και σταθερότητα στο κούρδισμα, κάτι που ήταν αδύνατο με το δέρμα, το οποίο επηρεαζόταν άμεσα από την υγρασία.

  • Η Στερέωση: Οι χορδές δένονται στο κάτω μέρος του οργάνου σε έναν μεταλλικό ή ξύλινο δακτύλιο (tailpiece) και ανεβαίνουν προς τον βραχίονα περνώντας μέσα από τις εγκοπές του καβαλάρη.

  3. Το Σύστημα Κουρδίσματος: "Konso" vs Μηχανικά Κλειδιά

  Το πιο εντυπωσιακό οπτικά στοιχείο της παραδοσιακής Kora είναι οι δερμάτινοι δακτύλιοι (Konso) στον βραχίονα.

  • Παραδοσιακή Μέθοδος: Ο τεχνίτης πλέκει δακτυλίους από δέρμα αγελάδας γύρω από τον βραχίονα. Η χορδή δένεται πάνω στον δακτύλιο. Για να κουρδίσει ο μουσικός, περιστρέφει τον δακτύλιο γύρω από το ξύλο. Η τριβή μεταξύ δέρματος και ξύλου κρατά τη χορδή στη θέση της.

  • Σύγχρονη Μέθοδος: Για τη διευκόλυνση των μουσικών που ταξιδεύουν στην Ευρώπη και την Αμερική, οι σύγχρονες Kora φέρουν μηχανικά κλειδιά (όπως της κιθάρας ή του μπάντζο). Αυτό επιτρέπει γρήγορες αλλαγές κλίμακας κατά τη διάρκεια μιας συναυλίας.

  4. Η Ακουστική και οι Κλίμακες

  Η Kora δεν είναι χρωματικό όργανο. Κουρδίζεται σε μία από τις τέσσερις παραδοσιακές επτάτονες κλίμακες (Silaba, Sauta, Hardino, Tomora). Κάθε κλίμακα έχει τον δικό της συναισθηματικό χαρακτήρα και χρησιμοποιείται για συγκεκριμένα είδη ιστοριών ή ύμνων. Ο ήχος της περιγράφεται συχνά ως "βροχή που πέφτει σε νερό", λόγω της ταχύτητας με την οποία παίζονται οι νότες και της μεγάλης αντήχησης (sustain) που προσφέρει η κολοκύθα.

  ---

  Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

  Η ολοκλήρωση μιας Kora γιορτάζεται συχνά με μια μικρή τελετή. Ο οργανοποιός παραδίδει το όργανο στον Jali, και εκείνος με τη σειρά του "βαφτίζει" το όργανο παίζοντας το πρώτο τραγούδι. Στην Αφρική, η Kora δεν θεωρείται ποτέ "τελειωμένη"· όσο παίζεται, το δέρμα ωριμάζει, το ξύλο "ανοίγει" και ο ήχος της γίνεται πιο γλυκός με το πέρασμα των δεκαετιών.

  ---

  ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΜΕΡΟΣ Β')

  • ANTHONY KING, THE CONSTRUCTION AND TUNING OF THE KORA, AFRICAN MUSIC SOCIETY JOURNAL, 1972.

  • RODERIC KNIGHT, THE KORA: A HARP-LUTE FROM THE WEST AFRICAN SAVANNAH, 1971.

  • FODAY MUSA SUSO, THE JALI REPERTOIRE, ETHNOMUSICOLOGY PRESS, 1990.

  • TOUMANI DIABATÉ, THE ART OF THE KORA: TRADITION AND INNOVATION, WORLD MUSIC PUBLICATIONS, 2008.