 |
| Antiveduto Gramatica |
Η θεόρβη (theorbo) αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά και επιβλητικά έγχορδα μουσικά όργανα της
περιόδου του Μπαρόκ. Ως μέλος της οικογένειας του λαούτου, ξεχωρίζει όχι μόνο για το μέγεθός της, αλλά και για τον σύνθετο τρόπο κατασκευής της, ο οποίος ανταποκρίθηκε στις αυξανόμενες απαιτήσεις για βαθύτερο ήχο και συνοδεία στην αναδυόμενη όπερα και τη μουσική δωματίου του 17ου αιώνα.ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ
Η εμφάνιση της θεόρβης τοποθετείται στα τέλη του 16ου αιώνα στην Ιταλία. Η ανάγκη για ένα όργανο που θα μπορούσε να προσφέρει ένα ισχυρό και βαθύ μπάσο για τη συνοδεία της ανθρώπινης φωνής (basso continuo) οδήγησε τους οργανοποιούς στον πειραματισμό με το κλασικό αναγεννησιακό λαούτο. Το κύριο πρόβλημα με τα λαούτα της εποχής ήταν ότι οι χορδές των μπάσων, όταν ήταν κατασκευασμένες από έντερο, δεν είχαν την απαραίτητη ένταση αν δεν ήταν πολύ μακριές.
Έτσι, γεννήθηκε η θεόρβη: ένα λαούτο με δύο κεφαλές (neck extension). Η μία κεφαλή κρατούσε τις χορδές που πατούσαν τα δάχτυλα πάνω στην ταστιέρα, ενώ η δεύτερη κεφαλή, τοποθετημένη ψηλότερα, κρατούσε τις ελεύθερες χορδές των μπάσων (diapasons), οι οποίες δεν πατιούνται ποτέ και δονούνται σε όλο τους το μήκος.
Σπουδαίοι συνθέτες και δεξιοτέχνες όπως ο GIOVANNI GIROLAMO KAPSBERGER και ο ROBERT DE VISÉE καθιέρωσαν τη θεόρβη ως το κατεξοχήν όργανο συνοδείας, αλλά και ως ένα μοναδικό σολιστικό μέσο με ιδιότυπο κούρδισμα (re-entrant tuning), όπου οι δύο πρώτες χορδές κουρδίζονται μια οκτάβα χαμηλότερα λόγω του μεγάλου μήκους τους.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ
Η κατασκευή μιας θεόρβης είναι μια άσκηση λεπτής μηχανικής και καλλιτεχνικής ακρίβειας. Απαιτεί εκατοντάδες ώρες εργασίας και βαθιά γνώση της ακουστικής των ξύλων.
Η Επιλογή των Ξύλων
Το πρώτο και κρισιμότερο στάδιο είναι η επιλογή της πρώτης ύλης. Για το ηχείο (το σκάφος), χρησιμοποιείται συνήθως σφένδαμος (maple) ή κερασιά, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις χρησιμοποιείται παλίσανδρος ή ακόμα και έβενος με διακοσμητικά φιλέτα από ελεφαντόδοντο (σε ιστορικά αντίγραφα).
Το καπάκι (soundboard) είναι η "καρδιά" του οργάνου. Κατασκευάζεται από έλατο (spruce) εξαιρετικής ποιότητας, συνήθως από τις Άλπεις ή τα Βαλκάνια. Το ξύλο πρέπει να έχει πυκνά, ομοιόμορφα "νερά" και να έχει ξεραθεί φυσικά για πολλά χρόνια ώστε να εξασφαλιστεί η σταθερότητα και ο πλούσιος ήχος.
Η Κατασκευή του Σκάφους
Το σκάφος της θεόρβης δεν είναι σκαλιστό από ένα κομμάτι ξύλου, αλλά αποτελείται από πολλές λεπτές λωρίδες, τις "δούγες".
Οι δούγες κόβονται σε συγκεκριμένο σχήμα, θερμαίνονται και λυγίζονται πάνω σε ένα καλούπι.
Κολλιούνται μεταξύ τους με ψαρόκολλα (hide glue), μια παραδοσιακή κόλλα που επιτρέπει στο όργανο να "αναπνέει" και διευκολύνει τις μελλοντικές επισκευές.
Το εσωτερικό του σκάφους ενισχύεται με λεπτές λωρίδες χαρτιού ή υφάσματος για επιπλέον αντοχή χωρίς να προστίθεται περιττό βάρος.
Το Καπάκι και η Ροζέτα
Το καπάκι της θεόρβης είναι εξαιρετικά λεπτό, συχνά λιγότερο από 2 χιλιοστά σε πάχος. Το πιο αναγνωρίσιμο στοιχείο του είναι η ροζέτα (rose), το περίτεχνο σκάλισμα στην τρύπα του ήχου. Η ροζέτα σκαλίζεται απευθείας πάνω στο ξύλο του καπακιού με εξαιρετικά λεπτά σκαρπέλα. Πρόκειται για μια διαδικασία που απαιτεί ημέρες συγκέντρωσης, καθώς ένα λάθος μπορεί να καταστρέψει ολόκληρο το καπάκι.
Στην εσωτερική πλευρά του καπακιού κολλιούνται τα "καμάρια" (bracing). Αυτές οι λεπτές ράβδοι ξύλου ενισχύουν τη δομή απέναντι στην πίεση των χορδών και κατευθύνουν τους κραδασμούς, καθορίζοντας το ηχόχρωμα του οργάνου.
Ο Βραχίονας και η Επέκταση
Ο βραχίονας (neck) της θεόρβης είναι ιδιαίτερα μακρύς. Πρέπει να είναι κατασκευασμένος από ελαφρύ αλλά εξαιρετικά σταθερό ξύλο (συχνά λεύκα ή κέδρο) επενδυμένο με έβενο στην ταστιέρα.
Το χαρακτηριστικό της θεόρβης είναι η "επέκταση" (extension). Πρόκειται για έναν δεύτερο βραχίονα που συνεχίζει πάνω από τον πρώτο, καταλήγοντας σε ένα δεύτερο κουρδιστήρι (pegbox). Αυτή η επέκταση επιτρέπει στις μπάσες χορδές να έχουν μήκος που συχνά ξεπερνά τα 150 ή και 170 εκατοστά, προσφέροντας έναν βαθύ, καμπανιστό ήχο που δεν συγκρίνεται με κανένα άλλο όργανο της εποχής.
Ο Καβαλάρης και το Κούρδισμα
Ο καβαλάρης (bridge) κολλάται πάνω στο καπάκι. Σε αντίθεση με την κιθάρα, ο καβαλάρης του λαούτου και της θεόρβης δεν έχει κόκαλο στο σημείο επαφής των χορδών. Οι χορδές δένονται απευθείας πάνω του. Η ακριβής τοποθέτηση του καβαλάρη είναι ζήτημα χιλιοστού, καθώς καθορίζει το "intonation" (το σωστό κούρδισμα σε όλο το μήκος της ταστιέρας).
Τα κλειδιά (pegs) είναι παραδοσιακά ξύλινα, από έβενο ή τριανταφυλλιά, και συγκρατούν τις χορδές μέσω της τριβής. Η θεόρβη μπορεί να έχει από 14 έως 19 χορδές, γεγονός που καθιστά το κούρδισμα μια πραγματική ιεροτελεστία.
ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ
Η θεόρβη είναι ένα όργανο ευαίσθητο στις αλλαγές της υγρασίας και της θερμοκρασίας. Λόγω της μεγάλης τάσης που ασκούν οι χορδές στο λεπτό καπάκι, ο ιδιοκτήτης πρέπει να διατηρεί το όργανο σε ελεγχόμενο περιβάλλον (υγρασία 40-50%).
Τα τάστα (frets) δεν είναι μεταλλικά, αλλά κατασκευάζονται από έντερο που δένεται γύρω από τον βραχίονα. Αυτό επιτρέπει στον μουσικό να μετακινεί ελαφρώς τα τάστα για να πετύχει διαφορετικά ιστορικά συστήματα κουρδίσματος (temperaments).
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Η κατασκευή μιας θεόρβης είναι μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Ο σύγχρονος οργανοποιός καλείται να αναβιώσει τεχνικές του 1600, χρησιμοποιώντας εργαλεία χειρός και φυσικά υλικά, για να δημιουργήσει ένα όργανο που θα σταθεί επάξια σε μια σύγχρονη αίθουσα συναυλιών. Η θεόρβη παραμένει το σύμβολο της μπαρόκ μεγαλοπρέπειας, συνδυάζοντας την οπτική ομορφιά με έναν ήχο που αγκαλιάζει τις χαμηλές συχνότητες με μοναδική ευγένεια.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ROBERT LUNDBERG, HISTORICAL LUTE CONSTRUCTION, GUILD OF AMERICAN LUTHIERS, 2002.
DOUGLAS ALTON SMITH, A HISTORY OF THE LUTE FROM ANTIQUITY TO THE RENAISSANCE, LUTE SOCIETY OF AMERICA, 2002.
MATTHEW SPRING, THE LUTE IN BRITAIN: A HISTORY OF THE INSTRUMENT AND ITS MUSIC, OXFORD UNIVERSITY PRESS, 2001.
FRIEDEMANN HELLWIG, THE LUTE MAKING TRADITION IN SAXONY, THE LUTE SOCIETY JOURNAL, 1974.
ANNE BAILÈS, LUTE PRACTICE AND IMPROVISATION, SCHOLA CANTORUM BASILIENSIS, 1998.
LYNDA SAYCE, THE THEORBO IN ITALY: 1585-1650, CAMBRIDGE U
.jpeg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου