BALAFON: ΤΟ ΞΥΛΟΦΩΝΟ ΤΗΣ ΣΑΒΑΝΑΣ

 

Το Balafon είναι ο πρόγονος της μαρίμπας και του ξυλόφωνου και θεωρείται ένα από τα πιο ιερά όργανα των λαών Mandinka.

ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Το πιο διάσημο Balafon είναι το Sosso-Bala, το οποίο φυλάσσεται στη Γουινέα και θεωρείται μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO. Σύμφωνα με το έπος του Sundiata Keita (13ος αιών), το όργανο αυτό είχε

μαγικές ιδιότητες.

Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ

• Οι Πλάκες (Keys): Κατασκευάζονται από το ξύλο CÈNE (Pterocarpus erinaceus), το οποίο είναι εξαιρετικά πυκνό. Ο τεχνίτης "ψήνει" τις πλάκες πάνω από φωτιά για να αποβάλουν κάθε ίχνος υγρασίας, εξασφαλίζοντας ότι ο ήχος δεν θα αλλάξει ποτέ.

• Το Κούρδισμα: Ο κατασκευαστής αφαιρεί ξύλο από το κάτω μέρος κάθε πλάκας μέχρι να πετύχει την ακριβή νότα. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί απόλυτο μουσικό αυτί.

• Οι Κολοκύθες-Αντηχεία: Κάτω από κάθε ξύλινη πλάκα κρέμεται μια μικρή νεροκολοκύθα, επιλεγμένη ακριβώς στο μέγεθος που αντιστοιχεί στη συχνότητα της νότας.

• Η Μεμβράνη "Mirliton": Κάθε κολοκύθα έχει μια μικρή τρύπα καλυμμένη με μια λεπτή μεμβράνη (παραδοσιακά από κουκούλια αράχνης). Αυτό δίνει στο Balafon τον χαρακτηριστικό "βουιστό" ήχο (buzzing) που είναι απαραίτητος για τη σωστή αντήχηση.

---

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• ERIC CHARRY, MANDE MUSIC: TRADITIONAL AND MODERN MUSIC OF THE MANINKA AND MANDINKA, UNIVERSITY OF CHICAGO PRESS, 2000.

• LUCY DURÁN, STARS OF THE KORA: MUSIC OF THE MANDING, LONDON: OCORA, 1989.

• ALPHONSE TIÉRO, LE BALAFON: LA MUSIQUE AFRICAINE, EDITIONS MAISONNEUVE ET LAROSE, 1996.

• HUGO ZEMP, THE MASTER OF THE BALAFON, (FILM & RESEARCH), 2001.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΑ

Το BALAFON (ή Μπαλαφόν) είναι ένα από τα αρχαιότερα και πιο πνευματικά όργανα της Αφρικής. Ανήκει στην οικογένεια των ιδιοφώνων και αποτελεί τον πρόγονο του σύγχρονου ξυλόφωνου, της μαρίμπας και του βιμπράφωνου. Για τους λαούς Mandinka της Δυτικής Αφρικής, το Balafon δεν είναι απλώς ένα μουσικό όργανο, αλλά ένας φορέας της ιστορίας και της κοσμικής τάξης.

---

ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ: ΤΟ ΙΕΡΟ SOSSO-BALA

Η ιστορία του Balafon είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το Έπος του Sundiata Keita, του ιδρυτή της Αυτοκρατορίας του Μάλι τον 13ο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, το πρώτο Balafon, το Sosso-Bala, ανήκε στον μάγο-βασιλιά Soumaoro Kanté. Λέγεται ότι το όργανο είχε μαγικές δυνάμεις και φυλασσόταν σε έναν ιερό χώρο. Όταν ο Sundiata νίκησε τον Soumaoro στη μάχη της Kirina (1235 μ.Χ.), εμπιστεύτηκε το όργανο στην οικογένεια Kouyaté, οι οποίοι είναι μέχρι σήμερα οι επίσημοι φύλακες του αυθεντικού Sosso-Bala στη Γουινέα.

---

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ (ΜΕΡΟΣ Α')

Η κατασκευή ενός Balafon είναι μια χρονοβόρα διαδικασία που απαιτεί συνδυασμό ξυλουργικής, βοτανολογίας και ακουστικής ακρίβειας.

1. Η Επιλογή και η Προετοιμασία των Πλακιδίων (Keys)

Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι το ξύλο. Χρησιμοποιείται σχεδόν αποκλειστικά το ξύλο Cène (Pterocarpus erinaceus), γνωστό και ως αφρικανικό rosewood.

• Το "Ψήσιμο": Ο τεχνίτης κόβει τις πλάκες και τις τοποθετεί πάνω από μια ελεγχόμενη φωτιά για ημέρες ή και εβδομάδες. Αυτή η διαδικασία "σκοτώνει" το ξύλο, αφαιρώντας κάθε ίχνος υγρασίας και ρητίνης. Ένα καλά ψημένο πλάκιδιο αποκτά έναν μεταλλικό, κρυστάλλινο ήχο που δεν αλλοιώνεται από τις καιρικές συνθήκες.

• Η Λάξευση: Με τη χρήση ενός παραδοσιακού σκεπαρνιού (adze), ο κατασκευαστής αφαιρεί ξύλο από το κέντρο της κάτω πλευράς της πλάκας για να χαμηλώσει τον τόνο ή από τις άκρες για να τον ανεβάσει.

2. Τα Αντηχεία από Κολοκύθα (Resonators)

Κάτω από κάθε ξύλινη πλάκα κρέμεται μια νεροκολοκύθα (calabash).

• Συντονισμός: Κάθε κολοκύθα επιλέγεται με βάση τον όγκο της. Μια μεγάλη κολοκύθα τοποθετείται κάτω από τις μπάσες πλάκες, ενώ μια μικρή κάτω από τις πριμαντόνες. Ο αέρας μέσα στην κολοκύθα πρέπει να δονείται στην ίδια συχνότητα με την ξύλινη πλάκα για να επιτευχθεί ο μέγιστος συντονισμός.

3. Η Μεμβράνη Mirliton: Το Μυστικό του "Bzzzz"

Αν παρατηρήσετε μια κολοκύθα Balafon, θα δείτε μία ή δύο μικρές τρύπες στο πλάι καλυμμένες με μια λευκή μεμβράνη.

• Υλικό: Παραδοσιακά χρησιμοποιούνται κουκούλια αράχνης ή λεπτά φτερά νυχτερίδας. Σήμερα χρησιμοποιείται συχνά λεπτό χαρτί ή πλαστικό.

• Λειτουργία: Αυτή η μεμβράνη δονείται όταν χτυπιέται η πλάκα, δημιουργώντας έναν χαρακτηριστικό "βουιστό" ήχο (distortion). Αυτό το φαινόμενο, που ονομάζεται mirliton, είναι απαραίτητο για να ακούγεται το όργανο σε μεγάλες αποστάσεις κατά τη διάρκεια υπαίθριων τελετών.

---

ΜΕΡΟΣ Β': ΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗ ΚΑΙ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ

4. Ο Σκελετός (Frame)

Οι πλάκες και οι κολοκύθες στερεώνονται πάνω σε έναν σκελετό από μπαμπού ή ελαφρύ ξύλο, δεμένο με δερμάτινα κορδόνια. Οι πλάκες "επιπλέουν" πάνω σε δερμάτινες λωρίδες για να μπορούν να δονούνται ελεύθερα.

5. Τα Μπαγκέτα (Mallets)

Οι μπαγκέτες κατασκευάζονται από σκληρό ξύλο και στην άκρη τους έχουν μια σφαίρα από φυσικό καουτσούκ (λάτεξ). Η σκληρότητα του καουτσούκ επηρεάζει την ποιότητα του ήχου: το μαλακό καουτσούκ δίνει βαθύ ήχο στις χαμηλές νότες, ενώ το σκληρό δίνει διαπεραστικό ήχο στις υψηλές.

6. Κλίμακες και Κούρδισμα

Το Balafon κουρδίζεται συνήθως σε πεντατονική κλίμακα (5 νότες ανά οκτάβα) ή επτατονική (7 νότες), ανάλογα με την περιοχή και την παράδοση της φυλής. Το κούρδισμα δεν ακολουθεί πάντα το δυτικό συγκερασμένο σύστημα, αλλά βασίζεται σε αρχαία ακουστικά πρότυπα που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.

---

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• LYNNE JESSUP, THE MANDINKA BALAFON: AN INTRODUCTION WITH NOTATION FOR TEACHING, XYLOPHONE PUBLICATIONS, 1983.

• GERHARD KUBIK, THEORY OF AFRICAN MUSIC, UNIVERSITY OF CHICAGO PRESS, 1994.

• HUGO ZEMP, SOSS0-BALA: THE ARCHETYPAL BALAFON, UNESCO COLLECTION, 2004.

• ADRIAN EGGER & MAX WEISS, THE BALAFON: WITH A PARTICULAR FOCUS ON THE BALAFON OF THE SENUFO PEOPLE, 2012.