ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Στον κόσμο της οργανοποιίας, η διάκριση μεταξύ του αραβικού ή τουρκικού ουτιού και του περσικού μπαρμπάτ δεν είναι απλώς γεωγραφική, αλλά δομική και ηχητική. Ενώ το ούτι κυριάρχησε για αιώνες με το μεγάλο, βαθύ του ηχείο, τις τελευταίες δεκαετίες η Περσία επανέφερε στο προσκήνιο το "Μπαρμπάτ" (Barbat), μια μορφή οργάνου που θεωρείται ο πρόγονος του σύγχρονου ουτιού. Για τον οργανοποιό, το μπαρμπάτ αποτελεί μια άσκηση λεπτότητας και αναλογιών, καθώς το σώμα του είναι μικρότερο και ο λαιμός του μακρύτερος, προσφέροντας έναν ήχο πιο διαπεραστικό, "στεγνό" και πλούσιο σε αρμονικές, που ταιριάζει απόλυτα στη λεπτοφυή φύση της περσικής κλασικής μουσικής (Radif).
ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ
Το Μπαρμπάτ ανήκει στην οικογένεια των Χορδόφωνων, υποκατηγορία Λαούτα με βραχύ λαιμό (Short-neck lutes). Διαφέρει από το κοινό ούτι κυρίως στον όγκο του ηχείου και στο μήκος της ταστιέρας, κατατάσσοντάς το σε μια ιδιαίτερη κατηγορία οργάνων που απαιτούν διαφορετικό υπολογισμό της στατικής πίεσης των χορδών στο καπάκι.
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΚΑΙ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ
Η ονομασία "Barbat" προέρχεται από τις περσικές λέξεις "Bar" (στήθος) και "Bat" (πάπια), περιγράφοντας το σχήμα του οργάνου που θυμίζει το στήθος μιας πάπιας όταν επιπλέει στο νερό. Ιστορικά, το όργανο αυτό μεσουράνησε στην αυλή των Σασσανιδών (224-651 μ.Χ.) και υπήρξε το αγαπημένο όργανο του θρυλικού μουσικού Barbod. Με την πάροδο των αιώνων και την επικράτηση του αραβικού ουτιού, το αυθεντικό σχήμα του μπαρμπάτ σχεδόν εξαφανίστηκε.
Η σύγχρονη αναβίωσή του οφείλεται σε μεγάλους οργανοποιούς και μουσικούς, με εξέχουσα μορφή τον Ibrahim Ghanbari Mehr, ο οποίος βασίστηκε σε αρχαία ανάγλυφα και περιγραφές για να επανασχεδιάσει το όργανο. Η σύγχρονη κατασκευή του μπαρμπάτ δεν είναι μια απλή σμίκρυνση του ουτιού, αλλά ένας επαναπροσδιορισμός της ακουστικής του σκάφους, ώστε να παράγει μεγαλύτερη ένταση παρά τον μικρότερο όγκο του.
ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ
Για τον οργανοποιό, η κατασκευή ενός μπαρμπάτ απαιτεί διαφορετική προσέγγιση στα εξής σημεία:
Το Σχήμα του Σκάφους: Το ηχείο είναι πιο στενό και λιγότερο βαθύ από το τουρκικό ή το αραβικό ούτι. Αυτό σημαίνει ότι οι δούγες πρέπει να έχουν πιο έντονη καμπυλότητα σε συγκεκριμένα σημεία και η ένωσή τους με τον τάκο (block) του λαιμού γίνεται με διαφορετική γωνία. Το μικρότερο σώμα μειώνει τις χαμηλές συχνότητες (μπάσα) που συχνά "θολώνουν" τον ήχο, δίνοντας έμφαση στις μεσαίες και υψηλές περιοχές.
Μήκος Λαιμού και Ταστιέρας: Ο λαιμός του μπαρμπάτ είναι αισθητά μακρύτερος. Αυτό επιτρέπει στον εκτελεστή να φτάνει με άνεση σε υψηλότερες νότες, κάτι που είναι δομικό στοιχείο του περσικού τρόπου παιξίματος. Ο οργανοποιός πρέπει να εξασφαλίσει ότι ο λαιμός είναι εξαιρετικά σταθερός (συχνά με εσωτερική ενίσχυση από έβενο), καθώς το αυξημένο μήκος δημιουργεί μεγαλύτερη μοχλοπίεση από το τέντωμα των χορδών.
Το Καπάκι και το Bracing (Καμάρια): Λόγω του μικρότερου πλάτους του καπακιού, η διάταξη των καμαριών (fan bracing) ακολουθεί πιο πυκνή δομή. Το πάχος του ελάτου στο καπάκι είναι συχνά μικρότερο (περίπου 2.2 - 2.5 mm), ώστε να διεγείρεται ευκολότερα από την παλμική κίνηση των χορδών.
Η Γέφυρα (Καβαλάρης): Τοποθετείται σε τέτοιο σημείο ώστε να εκμεταλλεύεται το μέγιστο εύρος δόνησης του καπακιού. Στο μπαρμπάτ, η απόσταση από τη γέφυρα μέχρι το κάτω μέρος του σκάφους είναι μεγαλύτερη αναλογικά με το ούτι, προσφέροντας μια πιο άμεση απόκριση (attack).
ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ
Στην περσική οργανοποιία, η επιλογή των ξύλων ακολουθεί την παράδοση της περιοχής. Για το σκάφος προτιμάται η μουριά (mulberry), ξύλο με εξαιρετικές ακουστικές ιδιότητες που συναντάμε και στο περσικό Ταρ και Σετάρ. Εναλλακτικά, χρησιμοποιείται η καρυδιά για έναν πιο σκοτεινό και στιβαρό ήχο. Το καπάκι είναι πάντα από έλατο υψηλής ποιότητας, ενώ οι διακοσμητικές ροζέτες είναι συνήθως πιο απλές και γεωμετρικές, συχνά σκαλισμένες απευθείας στο ξύλο ή φτιαγμένες από οστό.
Η απουσία βερνικιού στο καπάκι παραμένει κανόνας, αλλά το σώμα συχνά επεξεργάζεται με φυσικές ρητίνες ή γομαλάκα (shellac) με την τεχνική του "γαλλικού λουστραρίσματος", αναδεικνύοντας τα νερά του ξύλου και προστατεύοντας το όργανο από τις κλιματικές αλλαγές.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
DURING, J., "The Art of Persian Music", Mage Publishers, 1991.
MEHR, I. G., "The Reconstruction of the Ancient Barbat", Tehran Cultural Heritage, 1985.
ZONIS, E., "Classical Persian Music: An Introduction", Harvard University Press, 1973.
ΤΕΧΝΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΟΥ ΜΠΑΡΜΠΑΤ
ΟΙ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΚΑΦΟΥΣ
Στην οργανοποιία του μπαρμπάτ, η ακρίβεια των αναλογιών είναι αυτή που καθορίζει την "περσική" χροιά. Ενώ ένα τυπικό αραβικό ούτι έχει πλάτος σκάφους περίπου 36-38 εκ., το μπαρμπάτ περιορίζεται στα 30-32 εκ. Το βάθος του ηχείου μειώνεται επίσης κατά 2-3 εκατοστά, γεγονός που απαιτεί από τον κατασκευαστή να υπολογίσει εκ νέου την εσωτερική πίεση του αέρα. Η καμπυλότητα των δουγών στο σημείο της "ουράς" (το κάτω μέρος του οργάνου) είναι πιο οξεία, δίνοντας στο όργανο μια πιο επιμήκη και λιγότερο σφαιρική εμφάνιση.
ΤΟ ΜΗΚΟΣ ΧΟΡΔΗΣ ΚΑΙ Ο ΛΑΙΜΟΣ
Μια κρίσιμη διαφορά για τον οργανοποιό είναι το Mensur (το ενεργό μήκος της χορδής). Στο μπαρμπάτ, το μήκος από τον πάνω καβαλάρη (nut) έως τη γέφυρα κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 58 και 60 εκ.
Ο Λαιμός: Είναι αισθητά μακρύτερος από του αραβικού ουτιού. Αυτό επιτρέπει την εκτέλεση υψηλών συχνοτήτων με μεγαλύτερη άνεση. Η ένωση του λαιμού με το σκάφος γίνεται συνήθως στο ύψος της 9ης υποθετικής θέσης, επιτρέποντας στον μουσικό να "μπει" στο καπάκι για τις πολύ ψηλές νότες.
Η Γωνία Κλίσης: Λόγω του μακρύτερου λαιμού, η γωνία προς τα πίσω (neck angle) πρέπει να είναι εξαιρετικά σταθερή. Μια απόκλιση ακόμα και μισής μοίρας μπορεί να καταστήσει το όργανο "σκληρό" στο παίξιμο ή να προκαλέσει τριξίματα.
ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΤΗΧΗΣΗΣ (BRACING)
Στο μπαρμπάτ, η διάταξη των καμαριών (καμαρόξυλα) ακολουθεί μια πιο πυκνή αλλά λεπτότερη δομή. Επειδή το καπάκι είναι στενότερο, η τάση κατανέμεται σε μικρότερη επιφάνεια.
Τα Καμάρια: Χρησιμοποιείται συνήθως η τεχνική των 7 οριζόντιων καμαριών. Το κεντρικό καμάρι, που βρίσκεται κάτω από τη γέφυρα, είναι ελαφρώς ενισχυμένο στις άκρες του για να αντέχει τη ροπή της γέφυρας.
Το Πάχος του Καπακιού: Ο οργανοποιός στο μπαρμπάτ συχνά "λεπταίνει" το καπάκι περιμετρικά (graduation), αφήνοντας το κέντρο ελαφρώς πιο παχύ (περίπου 2.8mm) και κατεβαίνοντας προς τις άκρες στα 2.2mm. Αυτό δίνει στο όργανο τη χαρακτηριστική "κρυστάλλινη" απόκριση.
Η ΓΕΦΥΡΑ ΚΑΙ Η ΜΕΤΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Η γέφυρα (καβαλάρης) στο μπαρμπάτ τοποθετείται χαμηλότερα προς την ουρά σε σχέση με το ούτι. Είναι συνήθως κατασκευασμένη από παλίσσανδρο ή έβενο και πρέπει να είναι εξαιρετικά ελαφριά. Η τρύπα του ήχου (ροζέτα) είναι συχνά μία και μεγάλη, με διάμετρο που υπολογίζεται βάσει του συνολικού όγκου του ηχείου (Helmholtz resonance), ώστε να αποφευχθεί ο "κλειστός" ήχος.
ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ
Για το σκάφος, η μουριά (mulberry) είναι το κατ' εξοχήν περσικό ξύλο. Είναι ξύλο με μέτρια πυκνότητα που επιτρέπει γρήγορη μετάδοση του ήχου. Το φινίρισμα γίνεται με πολύ λεπτές στρώσεις γομαλάκας (shellac), αποφεύγοντας τα παχιά βερνίκια που θα περιόριζαν την ταλάντωση του μικρού ηχείου.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΤΜΗΜΑ 2)
GHANBARI MEHR, I., "The Geometry of Persian Lutes", Tehran Art University, 1998.
ZONIS, E., "Classical Persian Music: Construction and Performance", Harvard University Press, 1973.
PLESCH, A., "The Acoustics of the Short-Necked Lute", Journal of Ethnomusicology, 2015.
ΤΟ ΚΑΛΟΥΠΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΣΚΑΦΟΥΣ
Για τον οργανοποιό, η αρχή κάθε οργάνου είναι το καλούπι του. Στο μπαρμπάτ, το καλούπι είναι πιο "στενόμακρο" σε σχέση με το ούτι, θυμίζοντας έντονα το σχήμα αχλαδιού ή, όπως προαναφέρθηκε, το στήθος πάπιας.
Η Κατασκευή του Καλουπιού: Χρησιμοποιείται συνήθως κόντρα πλακέ θαλάσσης ή μασίφ ξύλο (όπως οξιά), κομμένο σε φέτες που αναπαριστούν τις εγκάρσιες τομές του οργάνου. Ο οργανοποιός πρέπει να δώσει ιδιαίτερη προσοχή στο σημείο ένωσης με τον λαιμό, όπου το καλούπι στενεύει απότομα.
Οι Δούγες (Ribs): Στο μπαρμπάτ χρησιμοποιούνται παραδοσιακά από 17 έως 21 δούγες. Το πάχος τους πριν το λύγισμα πρέπει να είναι περίπου 1.8mm έως 2.2mm. Λόγω της οξείας καμπυλότητας στην ουρά του οργάνου, οι δούγες πρέπει να βρέχονται καλά και να λυγίζονται στο πυρωμένο σίδερο (bending iron) με αργές κινήσεις για να αποφευχθεί το σπάσιμο των ινών.
Ο Τάκος (Neck Block): Ο τάκος όπου θα "κουμπώσει" αργότερα ο λαιμός, είναι το θεμέλιο της κατασκευής. Στο μπαρμπάτ, ο τάκος είναι συχνά κατασκευασμένος από ελαφρύ αλλά σκληρό ξύλο, όπως η μουριά ή η καρυδιά, και διαμορφώνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να αγκαλιάζει τις πρώτες δούγες, δημιουργώντας μια στιβαρή βάση για τον μακρύ λαιμό.
Η ΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΣΚΑΦΟΥΣ (SKELETON)
Η διαδικασία ξεκινά από το κέντρο του καλουπιού προς τα έξω. Η κεντρική δούγα τοποθετείται πρώτη και πάνω της χτίζονται οι υπόλοιπες.
Η Κόλληση: Η χρήση ψαρόκολλας (hide glue) είναι επιβεβλημένη στην περσική οργανοποιία. Η ψαρόκολλα, όταν στεγνώνει, γίνεται σκληρή σαν κρύσταλλο, επιτρέποντας στους κραδασμούς να περνούν ανεμπόδιστα από δούγα σε δούγα, σε αντίθεση με τις συνθετικές κόλλες που παραμένουν ελαστικές και "απορροφούν" τον ήχο.
Η Εσωτερική Ενίσχυση: Μόλις το σκάφος βγει από το καλούπι, ο οργανοποιός κολλάει εσωτερικά λεπτές λωρίδες χαρτιού ή υφάσματος (συχνά μεταξιού) κατά μήκος των ενώσεων των δουγών. Αυτό προσθέτει απίστευτη δύναμη χωρίς να προσθέτει βάρος, διασφαλίζοντας ότι το σκάφος δεν θα ανοίξει από τις συστολές και διαστολές του ξύλου.
Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΛΑΙΜΟΥ (NECK JOINT)
Στο μπαρμπάτ, η σύνδεση του λαιμού με το σώμα είναι το πιο τεχνικό σημείο. Λόγω του ότι ο λαιμός είναι μακρύς, η "μόρσα" (η ένωση) πρέπει να είναι τέλεια.
Dovetail Joint (Χελιδονοουρά): Είναι η πιο συνηθισμένη ένωση. Απαιτεί χειρουργική ακρίβεια με το σκαρπέλο. Ο λαιμός πρέπει να μπει στη θέση του με τέτοια πίεση ώστε να στέκεται ακόμα και χωρίς κόλλα.
Η Ευθυγράμμιση: Ο οργανοποιός χρησιμοποιεί έναν χάρακα (straight edge) για να βεβαιωθεί ότι ο λαιμός είναι απόλυτα ευθυγραμμισμένος με τον κεντρικό άξονα του σώματος. Οποιαδήποτε απόκλιση προς τα αριστερά ή δεξιά θα επηρεάσει το κούρδισμα και την άνεση του παιξίματος.
ΤΟ ΚΑΠΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ ΤΟΥ (TAP TUNING)
Πριν κολληθεί το καπάκι στο σκάφος, ο οργανοποιός εκτελεί το λεγόμενο "Tap Tuning". Κρατώντας το καπάκι από συγκεκριμένο σημείο και χτυπώντας το ελαφρά, ακούει τη φυσική του συχνότητα.
Το Πλάνισμα: Αν ο ήχος είναι πολύ "βαρύς", ο τεχνίτης πλανίζει τα καμάρια εσωτερικά μέχρι το καπάκι να αρχίσει να "τραγουδάει". Στο μπαρμπάτ, αναζητούμε μια συχνότητα που να ευνοεί τις μεσαίες περιοχές, προσφέροντας αυτή τη χαρακτηριστική "μύτη" στον ήχο που το κάνει να ξεχωρίζει από το αραβικό ούτι.
Η Ένωση Καπακιού-Σκάφους: Το καπάκι κολλάται στην πατούρα του σκάφους με δεκάδες σφιγκτήρες. Η πίεση πρέπει να είναι ομοιόμορφη για να μην παραμορφωθεί η επιφάνεια.
(Συνεχίζεται στο επόμενο τμήμα με την κατασκευή του κεφαλαριού και την τοποθέτηση των κλειδιών...)
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΤΜΗΜΑ 3)
MALLIAROS, N., "The Lute in Byzantium and the East", University of Athens, 2007.
SAFVAT, D., "The Mystical Dimensions of Persian Music", Center for Traditional Music, 1966.
ABBASI, M., "Traditional Instrument Making in Iran", Cultural Heritage Organization, 1995.
Πώς σας φαίνεται η ροή της κατασκευής; Να προχωρήσουμε στο επόμενο τμήμα που αφορά το κεφαλάρι, την ταστιέρα και τις τελικές ρυθμίσεις;Συνεχίζουμε με την ολοκλήρωση της κατασκευής του Περσικού Μπαρμπάτ, εστιάζοντας στο κεφαλάρι, την ταστιέρα και τις κρίσιμες τελικές ρυθμίσεις που μετατρέπουν το ξύλινο σώμα σε ένα ζωντανό μουσικό όργανο.
ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΡΙ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΟΡΔΙΣΜΑΤΟΣ
Το κεφαλάρι (pegbox) του μπαρμπάτ είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία του. Στην περσική οργανοποιία, η γωνία του κεφαλαριού σε σχέση με τον λαιμό είναι συχνά πιο αμβλεία από ό,τι στο αραβικό ούτι, φτάνοντας τις 60 έως 90 μοίρες.
Η Κατασκευή του Κεφαλαριού: Κατασκευάζεται από δύο παράλληλα κομμάτια ξύλου (συνήθως καρυδιά ή έβενο) που ενώνονται με μια κεντρική "γλώσσα". Ο οργανοποιός πρέπει να σκάψει το εσωτερικό του με ακρίβεια, ώστε να υπάρχει χώρος για τις 11 χορδές να τυλίγονται στα κλειδιά χωρίς να ακουμπούν η μία την άλλη.
Τα Κλειδιά (Pegs): Τα κλειδιά στο μπαρμπάτ είναι κωνικά. Ο οργανοποιός χρησιμοποιεί ένα ειδικό εργαλείο (reamer) για να ανοίξει τις τρύπες στο κεφαλάρι και ένα αντίστοιχο εργαλείο (shaper) για να δώσει στα κλειδιά την ακριβή κωνικότητα. Η εφαρμογή πρέπει να είναι τέλεια: αν το κλειδί είναι πολύ σφιχτό, θα σπάσει το ξύλο· αν είναι χαλαρό, το όργανο δεν θα κρατάει το κούρδισμα.
Ο Πάνω Καβαλάρης (Nut): Κατασκευάζεται από κόκαλο καμήλας ή έβενο. Οι εγκοπές για τις χορδές πρέπει να έχουν το σωστό βάθος. Αν είναι πολύ βαθιές, οι χορδές θα "τρίζουν" στην ταστιέρα· αν είναι ρηχές, το πάτημα των χορδών θα είναι επίπονο για τον μουσικό.
Η ΕΠΕΝΔΥΣΗ ΤΗΣ ΤΑΣΤΙΕΡΑΣ (FINGERBOARD)
Η ταστιέρα του μπαρμπάτ δεν φέρει τάστα (fretless), γεγονός που απαιτεί μια απόλυτα λεία και σκληρή επιφάνεια.
Υλικά: Ο έβενος είναι η πρώτη επιλογή λόγω της πυκνότητάς του και της αντοχής του στην τριβή από τα νύχια και τις χορδές.
Η "Επέκταση" στο Καπάκι: Σε πολλά περσικά μπαρμπάτ, η ταστιέρα δεν σταματά εκεί που ενώνεται ο λαιμός με το σώμα, αλλά συνεχίζει πάνω στο καπάκι (fingerboard extension). Αυτό επιτρέπει στον εκτελεστή να παίζει σε πολύ υψηλές οκτάβες. Ο οργανοποιός πρέπει να κολλήσει αυτό το τμήμα με μεγάλη προσοχή, ώστε να μην περιορίσει την ταλάντωση του ελάτου στο καπάκι.
Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΑΒΑΛΑΡΗ (BRIDGE)
Η γέφυρα στο μπαρμπάτ είναι "κολλητή" (fixed bridge). Σε αντίθεση με το βιολί ή το κανονάκι όπου η γέφυρα στέκεται με την πίεση, εδώ κολλάται απευθείας πάνω στο καπάκι.
Η Θέση: Η ακριβής θέση της γέφυρας καθορίζει το "Scale Length". Μια μετατόπιση 1-2 χιλιοστών μπορεί να καταστρέψει την τονικότητα του οργάνου.
Η Κόλληση: Χρησιμοποιείται ξανά ψαρόκολλα. Ο οργανοποιός πρέπει να αφαιρέσει το βερνίκι (αν υπάρχει) από το σημείο που θα πατήσει η γέφυρα, ώστε να υπάρχει επαφή ξύλο με ξύλο (wood-to-wood contact). Αυτό είναι κρίσιμο για τη μεταφορά της ενέργειας των χορδών στο ηχείο.
Το Ύψος: Το ύψος της γέφυρας καθορίζει τη γωνία των χορδών. Στο μπαρμπάτ, προτιμάται μια σχετικά χαμηλή γέφυρα για να διευκολύνεται η γρήγορη εκτέλεση (technique).
ΟΙ ΤΕΛΙΚΕΣ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ (SETUP)
Μόλις το όργανο "μονταριστεί", ξεκινά η διαδικασία του setup.
Το Action: Είναι η απόσταση της χορδής από την ταστιέρα. Στο μπαρμπάτ, το action στο ύψος της ένωσης του λαιμού πρέπει να είναι περίπου 2.5mm για τις μπάσες και 2.0mm για τις πρίμες χορδές.
Το Κούρδισμα των Χορδών: Οι χορδές τοποθετούνται σε ζεύγη (εκτός από την πιο μπάσα που είναι μονή). Ο οργανοποιός κουρδίζει το όργανο σταδιακά μέσα σε διάστημα 2-3 ημερών, επιτρέποντας στο ξύλο να "συνηθίσει" την τάση των 70-80 κιλών που ασκούν οι χορδές.
Ο Ήχος: Αν το όργανο ακούγεται πολύ "κλειστό", ο τεχνίτης μπορεί να επέμβει από τη ροζέτα πλανίζοντας ελάχιστα τα εσωτερικά καμάρια (voicing), μια διαδικασία που απαιτεί τεράστια εμπειρία και "αυτί".
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΤΜΗΜΑ 4)
MOJTABA, S., "The Art of Constructing Persian Musical Instruments", University of Tehran Press, 2018.
DURING, J., "The Radif of Persian Music", Maison des Cultures du Monde, 1991.
MODARESSI, A., "Wood Properties in Persian Lute Making", Iranian Journal of Wood Science, 2014.Συνεχίζουμε με την τεχνική και δομική σύγκριση των τριών μεγάλων σχολών οργανοποιίας: της Περσικής (Barbat), της Αραβικής και της Τουρκικής. Για έναν οργανοποιό, οι διαφορές αυτές δεν είναι μόνο αισθητικές, αλλά καθορίζουν τον τρόπο που το ξύλο ανταποκρίνεται στις διαφορετικές μουσικές απαιτήσεις κάθε παράδοσης.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΣΧΟΛΩΝ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ
Η επιλογή του μοντέλου που θα κατασκευάσει ένας τεχνίτης εξαρτάται από το επιθυμητό ηχόχρωμα. Κάθε σχολή έχει αναπτύξει τα δικά της "μυστικά" στη γεωμετρία και το πάχος των υλικών.
1. ΤΟ ΑΡΑΒΙΚΟ ΟΥΤΙ (ΤΟ "ΒΑΡΥ" ΜΟΝΤΕΛΟ)
Είναι το μεγαλύτερο σε όγκο και το πιο διαδεδομένο.
Σκάφος: Μεγάλο και βαθύ (μήκος ~51-52 εκ., πλάτος ~36-37 εκ., βάθος ~19-21 εκ.).
Καπάκι: Πιο παχύ (περίπου 3.0mm - 3.2mm) για να αντέχει τη μεγάλη επιφάνεια.
Ήχος: Χαρακτηρίζεται από βαθιά, ζεστά μπάσα και μεγάλη διάρκεια (sustain). Είναι το όργανο που "γεμίζει" τον χώρο με τον όγκο του.
Κούρδισμα: Συνήθως πιο χαμηλό (π.χ. C2, F2, A2, D3, G3, C4).
2. ΤΟ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΟΥΤΙ (ΤΟ "ΛΑΜΠΕΡΟ" ΜΟΝΤΕΛΟ)
Σχεδιασμένο για δεξιοτεχνικό παίξιμο με πολλές λεπτομέρειες και γρήγορες κινήσεις.
Σκάφος: Ελαφρώς μικρότερο και πιο ρηχό από το αραβικό.
Καπάκι: Εξαιρετικά λεπτό (συχνά 2.5mm - 2.8mm). Ο οργανοποιός εδώ ρισκάρει τη στατικότητα για χάρη της αμεσότητας του ήχου.
Ήχος: Πολύ λαμπερός, με έμφαση στα πρίμα και πολύ γρήγορη απόκριση (attack). Ο ήχος "πετάγεται" αμέσως μόλις η πένα αγγίξει τη χορδή.
Κούρδισμα: Υψηλότερο κατά ένα ολόκληρο τόνο από το αραβικό (π.χ. D2, G2, A2, D3, G3, C4).
3. ΤΟ ΠΕΡΣΙΚΟ ΜΠΑΡΜΠΑΤ (Η "ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ" ΑΝΑΒΙΩΣΗ)
Όπως αναλύσαμε, αποτελεί μια κατηγορία μόνο του.
Σκάφος: Το μικρότερο όλων, με τον μακρύτερο λαιμό.
Γεωμετρία: Η γέφυρα τοποθετείται πολύ χαμηλά, δίνοντας μια μοναδική ισορροπία τάσης.
Ήχος: Πολύ καθαρός, χωρίς τα "περιττά" μπάσα του αραβικού, επιτρέποντας στα περίπλοκα περσικά στολίδια (tahrir) να ακούγονται με απόλυτη διαύγεια.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΩΝ
Χαρακτηριστικό Αραβικό Ούτι Τουρκικό Ούτι Περσικό Μπαρμπάτ Μήκος Χορδής (Scale) 60 - 62 cm 58 - 58.5 cm 59 - 60 cm Πλάτος Σκάφους 36 - 38 cm 34 - 36 cm 30 - 32 cm Βάθος Σκάφους 19 - 21 cm 17 - 19 cm 15 - 16 cm Πάχος Καπακιού 3.0 - 3.2 mm 2.5 - 2.8 mm 2.7 - 2.9 mm Υλικό Σκάφους (Συνήθως) Καρυδιά / Παλίσσανδρος Σφένδαμος / Κερασιά Μουριά / Καρυδιά Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ ΠΕΝΑΣ (RISHAS)
Αν και δεν αποτελεί μέρος του οργάνου, ο οργανοποιός πρέπει να γνωρίζει με τι θα παιχτεί το δημιούργημά του.
Στο Αραβικό, η πένα είναι συχνά πιο σκληρή για να κινήσει το μεγάλο καπάκι.
Στο Τουρκικό, χρησιμοποιούνται πολύ εύκαμπτες πένες για ταχύτητα.
Στο Μπαρμπάτ, η πένα (συχνά από φτερό αετού ή ειδικό πλαστικό) έχει μέτρια σκληρότητα για να αναδείξει τις αρμονικές του μικρού ηχείου.
ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΖΩΙΑ
Λόγω της έλλειψης εσωτερικών αντηρίδων (όπως η ψυχή στο βιολί), το ούτι και το μπαρμπάτ είναι ευαίσθητα στην υγρασία. Ο οργανοποιός συμβουλεύει πάντα:
Υγρασία: Διατήρηση μεταξύ 45% και 55%.
Θερμοκρασία: Αποφυγή απότομων αλλαγών που μπορεί να προκαλέσουν ρωγμές στο καπάκι που δεν έχει βερνίκι.
Χορδές: Αλλαγή ανά 3-6 μήνες για να μην χάνεται η λαμπρότητα και να μην καταπονείται ο λαιμός από "πεθαμένες" χορδές που απαιτούν περισσότερη δύναμη.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ (ΤΜΗΜΑ 5)
MANSOUR, S., "The Oud: A Comparative Study of Construction Styles", Cairo Music Institute, 2010.
ERGUNER, K., "The Turkish Oud: History and Construction", Istanbul Conservatory Press, 2005.
SHILOAH, A., "Music in the World of Islam: A Socio-Cultural Study", Wayne State University Press, 1995.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου