Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΥΓΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΕΩΣ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (ΜΕΡΟΣ 1ο)
Η ιστορία της οργανοποιίας δεν είναι απλώς η ιστορία της μουσικής· είναι η ιστορία της ανθρώπινης
εφευρετικότητας, της σχέσης μας με τη φύση και της ανάγκης μας να δώσουμε μορφή στο αόρατο: στον ήχο. Ο οργανοποιός, από την αυγή του πολιτισμού, υπήρξε ένας ιδιότυπος "αλχημιστής". Ήταν ο άνθρωπος που μπορούσε να δει σε ένα κομμάτι ξύλο, σε ένα κέρατο ζώου ή σε μια ξερή κολοκύθα, την προοπτική μιας μελωδίας.
ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΑΠΟΠΕΙΡΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ
Στην προϊστορική εποχή, η οργανοποιία γεννήθηκε από την παρατήρηση. Ο πρώτος "οργανοποιός" ίσως ήταν κάποιος που παρατήρησε τον ήχο του ανέμου να σφυρίζει μέσα από ένα σπασμένο καλάμι ή τον
παλμό μιας τεντωμένης χορδής από ένα τόξο κυνηγιού. Τα πρώτα όργανα ήταν "βιολογικά": οστά ζώων, κοχύλια, δέρματα και έντερα. Τα παλαιότερα ευρήματα, όπως οι φλογέρες από οστά όρνιου που βρέθηκαν σε σπήλαια της Γερμανίας, χρονολογούνται πάνω από 35.000 χρόνια πριν. Εδώ βλέπουμε την πρώτη μορφή τεχνικής: τη δημιουργία οπών σε συγκεκριμένες αποστάσεις για την παραγωγή διαφορετικών τονικών υψών.Η ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΣΟΠΟΤΑΜΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ
Καθώς οι κοινωνίες οργανώθηκαν σε πόλεις, η οργανοποιία έγινε επάγγελμα ειδίκευσης. Στη Μεσοποταμία, οι Σουμέριοι κατασκεύαζαν εντυπωσιακές λύρες και άρπες. Οι ανασκαφές στην Ουρ αποκάλυψαν όργανα διακοσμημένα με χρυσό, λάπις λάζουλι και σινάφι, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο οργανοποιός της εποχής έπρεπε να είναι ταυτόχρονα ξυλουργός, μεταλλουργός και κοσμηματοπώλης.
Στην Αρχαία Αίγυπτο, η οργανοποιία έκανε άλματα. Οι Αιγύπτιοι ανέπτυξαν το λαούτο με μακρύ βραχίονα, το οποίο απαιτούσε βαθιά γνώση της τάσης των χορδών και της αντοχής του ξύλου. Χρησιμοποιούσαν δέρματα για το καπάκι του ηχείου, μια τεχνική που επιβιώνει μέχρι σήμερα σε πολλά παραδοσιακά όργανα της Αφρικής και της Ανατολής. Ο Αιγύπτιος τεχνίτης έπρεπε να γνωρίζει πώς να καμπυλώνει το ξύλο και πώς να επεξεργάζεται τα έντερα των ζώων για να φτιάχνει χορδές που δεν θα έσπαγαν εύκολα.
Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ: Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΑ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ
Στην Αρχαία Ελλάδα, η οργανοποιία πέρασε σε ένα εντελώς νέο επίπεδο: το επίπεδο της φιλοσοφικής και μαθηματικής αναζήτησης. Ο Πυθαγόρας, με το "Μονόχορδο", έθεσε τις βάσεις της ακουστικής. Ο οργανοποιός δεν ήταν πια μόνο ένας εμπειρικός τεχνίτης, αλλά ένας γνώστης των αναλογιών.
.jpeg)
Η Λύρα και η Κιθάρα: Η κατασκευή της λύρας ξεκίνησε από το χελωνοστρακον (το καβούκι της χελώνας), πάνω στο οποίο τεντωνόταν δέρμα βοδιού. Οι "πήχεις" (οι βραχίονες) κατασκευάζονταν από ξύλο ή κέρατα τράγου. Η μεγάλη πρόκληση για τον οργανοποιό ήταν η σταθερότητα του "ζυγού" (της οριζόντιας ράβδου), ώστε να κρατάει το κούρδισμα των χορδών.
Ο Αυλός: Η κατασκευή των αυλών απαιτούσε τρομερή ακρίβεια στο τρύπημα του καλαμιού ή του ξύλου (συχνά από λωτό ή πυξάρι). Η επινόηση του "γλωσσιδίου" (επιστόμιο) ήταν μια επανάσταση στην οργανοποιία, καθώς επέτρεπε στον παίκτη να ελέγχει τον ήχο με τα χείλη του.
Η Ύδραυλις: Ο Κτησίβιος ο Αλεξανδρεύς, τον 3ο αιώνα π.Χ., εφηύρε το πρώτο πληκτροφόρο όργανο στον κόσμο, την ύδραυλι. Εδώ ο οργανοποιός έπρεπε να είναι μηχανικός, ικανός να διαχειρίζεται την πίεση του νερού και του αέρα μέσα σε χάλκινους σωλήνες.
ΤΑ ΞΥΛΑ ΚΑΙ ΟΙ ΚΟΛΛΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
Ο αρχαίος οργανοποιός γνώριζε καλά τα υλικά του. Προτιμούσαν το ξύλο της συκαμινιάς, του κέδρου, του κυπαρισσιού και του ελάτου. Κατάλαβαν νωρίς ότι το ξύλο έπρεπε να είναι "ξερό" και "υγιές" για να μην σκεβρώνει. Για τη συγκόλληση των μερών χρησιμοποιούσαν την "ιχθυόκολλα" (από τα εντόσθια ψαριών) ή κόλλες από δέρματα ζώων, τεχνικές που, όπως γνωρίζετε καλά στο εργαστήριό σας, παραμένουν οι πλέον ενδεδειγμένες για τα χειροποίητα όργανα μέχρι σήμερα.
Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΤΕΧΝΙΤΗ
Στην αρχαιότητα, ο οργανοποιός ήταν ένας σεβαστός πολίτης. Συχνά τα εργαστήρια ήταν οικογενειακά, και οι τεχνικές μεταφέρονταν από τον πατέρα στον γιο ως "ιερά μυστικά". Τα όργανα θεωρούνταν προέκταση του θείου (ας θυμηθούμε τη λύρα του Απόλλωνα), και γι' αυτό η κατασκευή τους έπρεπε να είναι τέλεια. Δεν επιτρεπόταν καμία προχειρότητα, καθώς το όργανο έπρεπε να αντανακλά την αρμονία του σύμπαντος.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ
Κλείνοντας αυτό το πρώτο κεφάλαιο, βλέπουμε ότι η οργανοποιία στην αρχαιότητα έθεσε τις βάσεις για όλα όσα γνωρίζουμε σήμερα. Η χρήση των αντηχείων, η επιλογή των ξύλων, η κατεργασία των χορδών και η σημασία των μαθηματικών αναλογιών είναι αρχές που παραμένουν αναλλοίωτες. Ο αρχαίος οργανοποιός δεν έφτιαχνε απλώς ένα εργαλείο μουσικής· έφτιαχνε μια γέφυρα ανάμεσα στον υλικό κόσμο και τον κόσμο των αισθήσεων.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 2ο, όπου η οργανοποιία εξαπλώνεται σε ολόκληρο τον πλανήτη. Από τα βάθη της Ασίας και τις ερήμους της Μέσης Ανατολής, μέχρι τις ζούγκλες της Αφρικής και τα βουνά των Άνδεων, ο άνθρωπος ανακαλύπτει πώς να δαμάζει τα υλικά της γης του για να φτιάξει ήχο.
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ: ΕΝΑΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ (ΜΕΡΟΣ 2ο)
Στο δεύτερο αυτό κεφάλαιο, αφήνουμε την κλασική αρχαιότητα και ταξιδεύουμε σε όλη την υφήλιο. Ο οργανοποιός δεν είναι πλέον μόνο ένας τεχνίτης της Μεσογείου, αλλά ένας οικουμενικός εφευρέτης που προσαρμόζει την τέχνη του στα υλικά που του προσφέρει η γη του. Σε αυτό το στάδιο, η οργανοποιία γίνεται η απόλυτη απόδειξη της ανθρώπινης προσαρμοστικότητας.
Η ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΟΥΤΙΟΥ (AL-OUD)
Στον αραβικό κόσμο και την Περσία, ο οργανοποιός θεωρούνταν σοφός. Η λέξη «Al-Oud» σημαίνει κυριολεκτικά «το ξύλο». Η μετάβαση από τα δερμάτινα καπάκια στα ξύλινα καπάκια (από ερυθρελάτη ή κέδρο) ήταν μια επανάσταση που συνέβη στην Ανατολή. Ο τεχνίτης έπρεπε να μάθει να λυγίζει λεπτές λωρίδες ξύλου (τις δούγες) για να δημιουργήσει το αχλαδόσχημο σκάφος.
Η Τεχνική: Οι οργανοποιοί της Βαγδάτης και της Δαμασκού ανέπτυξαν την τέχνη της «ροζέτας» – του περίτεχνου σκαλίσματος στο καπάκι που επέτρεπε στον ήχο να βγαίνει, προστατεύοντας ταυτόχρονα το εσωτερικό του οργάνου. Η χρήση της ζωικής κόλλας και η μελέτη των αρμονικών στο ούτι έδωσαν τη βάση για το ευρωπαϊκό λαούτο.
Η ΑΣΙΑ: Η ΙΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΠΑΜΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΙΟΥ
Στην Κίνα και την Ιαπωνία, η οργανοποιία συνδέθηκε με τη φιλοσοφία. Ο οργανοποιός δεν «κατασκεύαζε», αλλά «απελευθέρωνε» το πνεύμα του υλικού.
Κίνα (Guqin & Erhu): Το Guqin, το αρχαίο επτάχορδο τσίτερ, κατασκευαζόταν από παλαιωμένο ξύλο, συχνά από δέντρα που είχαν ζήσει εκατοντάδες χρόνια. Ο οργανοποιός χρησιμοποιούσε λάκα (urushi) αναμεμειγμένη με σκόνη ελαφρόπετρας ή ελαφιού για να δημιουργήσει μια επιφάνεια τόσο σκληρή όσο η πέτρα.
Ιαπωνία (Shamisen & Biwa): Εδώ ο οργανοποιός έπρεπε να είναι ειδικός στην κατεργασία του δέρματος. Το Shamisen απαιτούσε δέρμα τεντωμένο με τρομερή δύναμη πάνω σε ένα τετράγωνο σώμα από ξύλο μουριάς. Οι χορδές από μετάξι ήταν ένα άλλο θαύμα της εποχής – στριμμένες με τέτοιο τρόπο ώστε να αντέχουν το χτύπημα της πένας.
Η ΑΦΡΙΚΗ: Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΟΛΟΚΥΘΑΣ
Στην υποσαχάρια Αφρική, ο οργανοποιός είναι ο "Griot" ή ο σιδηρουργός της κοινότητας. Η χρήση της κολοκύθας (calabash) ως αντηχείο είναι μια από τις πιο ευφυείς λύσεις στην παγκόσμια οργανοποιία.
Kora & Balafon: Ο τεχνίτης επιλέγει την τέλεια σφαιρική κολοκύθα, την αδειάζει και την καλύπτει με δέρμα αγελάδας ή αντιλόπης, το οποίο στερεώνεται με καρφιά ή ράμματα. Στο Balafon (το αφρικανικό ξυλόφωνο), ο οργανοποιός κρεμάει μικρές κολοκύθες κάτω από κάθε ξύλινη πλάκα. Κάθε κολοκύθα είναι προσεκτικά επιλεγμένη για να συντονίζεται ακριβώς στη συχνότητα της νότας της. Αυτό δείχνει μια βαθιά, πρακτική γνώση της φυσικής των συχνοτήτων.
Η ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΑΜΕΡΙΚΗ: Η ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΚΗ
Μετά την άφιξη των Ισπανών, οι αυτόχθονες της Αμερικής είδαν τα ευρωπαϊκά όργανα και τα προσάρμοσαν στα δικά τους υλικά.
Charango: Επειδή δεν είχαν το κατάλληλο ξύλο ή τα εργαλεία για να φτιάξουν το σκάφος της κιθάρας, οι οργανοποιοί των Άνδεων χρησιμοποίησαν το καβούκι του αρμαντίλλο. Είναι ένα συγκλονιστικό παράδειγμα οργανοποιίας: το καβούκι γινόταν το ηχείο και πάνω του προσαρμοζόταν ένα ξύλινο μάνικο. Σήμερα, αν και χρησιμοποιείται ξύλο για περιβαλλοντικούς λόγους, το σχήμα παραμένει το ίδιο, τιμώντας εκείνη την πρώτη ανάγκη για έκφραση.
ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ: ΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ "ΝΕΥΡΟ" ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, ο οργανοποιός έπρεπε να λύσει το πρόβλημα της χορδής.
Στην Ευρώπη και την Αραβία κυριαρχούσε το έντερο (από πρόβατα ή κατσίκια).
Στην Ασία κυριαρχούσε το μετάξι.
Στην Αφρική χρησιμοποιούσαν φυτικές ίνες ή δερμάτινες λωρίδες.
Στην Αμαζονία χρησιμοποιούσαν τρίχες από ουρά αλόγου ή ίνες από φοίνικα. Κάθε υλικό έδινε έναν διαφορετικό "χαρακτήρα" στον ήχο: το έντερο ήταν ζεστό, το μετάξι κρυστάλλινο, το φυτικό υλικό πιο τραχύ και γήινο.
ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΩΣ ΝΑΟΣ
Σε κάθε γωνιά της γης, το εργαστήριο του οργανοποιού ήταν ένας χώρος ιερός. Είτε ήταν μια καλύβα στη ζούγκλα, είτε ένα δωμάτιο σε ένα παλάτι στην Κίνα, ο οργανοποιός ακολουθούσε τελετουργίες. Το ξύλο κοβόταν σε συγκεκριμένες φάσεις της σελήνης, οι κόλλες προετοιμάζονταν με προσευχή και το πρώτο "άγγιγμα" του οργάνου θεωρούνταν η γέννηση μιας νέας ψυχής.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΜΕΡΟΥΣ
Η οργανοποιία «όλης της γης» μας διδάσκει ότι ο ήχος δεν έχει σύνορα. Ο οργανοποιός είναι ο μεταφραστής της φύσης. Είτε δουλεύει με το ευγενές έλατο των Άλπεων, είτε με το μπαμπού της Ιαπωνίας, είτε με την κολοκύθα της Σενεγάλης, ο στόχος είναι ο ίδιος: η δημιουργία ενός σώματος που θα παλθεί και θα συγκινήσει.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 3ο, το οποίο μας μεταφέρει στην «καρδιά» της ευρωπαϊκής οργανοποιίας, την εποχή που το εργαστήριο του μάστορα έγινε το κέντρο μιας παγκόσμιας ηχητικής επανάστασης.
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ: Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ Η ΧΡΥΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΠΑΡΟΚ (ΜΕΡΟΣ 3ο)
Αν η αρχαιότητα έδωσε τους νόμους και η παγκόσμια παράδοση τα υλικά, η Αναγέννηση και το Μπαρόκ στην Ευρώπη έδωσαν στην οργανοποιία την επιστημονική της υπόσταση. Είναι η εποχή που ο οργανοποιός παύει να είναι ένας απλός ξυλουργός και μετατρέπεται σε έναν «αρχιτέκτονα του ήχου», μελετώντας τη γεωμετρία, τη χημεία των βερνικιών και τη στατική αντοχή των υλικών.
Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥΤΟΥ: Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ
Κατά την Αναγέννηση, το λαούτο (απόγονος του αραβικού ουτιού) έγινε το πιο δημοφιλές όργανο. Οι οργανοποιοί της εποχής, κυρίως στη Γερμανία και την Ιταλία, έφτασαν την κατασκευή του σε επίπεδα απίστευτης λεπτότητας.
Η Πρόκληση: Το σώμα του λαούτου έπρεπε να είναι εξαιρετικά ελαφρύ. Οι δούγες (τα ξύλινα «παϊδάκια» του σκάφους) σκαλίζονταν τόσο λεπτά που σχεδόν φαινόταν το φως μέσα από αυτές.
Η Καινοτομία: Εδώ γεννήθηκε η ανάγκη για τέλειο εσωτερικό «δεσίμο» (bracing) στο καπάκι, ώστε να αντέχει την πίεση των χορδών χωρίς να πνίγεται ο ήχος. Ο οργανοποιός έπρεπε να είναι δεξιοτέχνης στο σκάλισμα της ροζέτας, η οποία συχνά σκαλιζόταν απευθείας πάνω στο ξύλο του καπακιού και όχι ξεχωριστά.
Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΤΟΥ ΒΙΟΛΙΟΥ: ΚΡΕΜΟΝΑ ΚΑΙ ΜΠΡΕΣΙΑ
Τον 16ο αιώνα, κάτι μαγικό συνέβη στη Βόρεια Ιταλία. Οργανοποιοί όπως ο Andrea Amati στην Κρεμόνα και ο Gasparo da Salò στην Μπρέσια, άρχισαν να δίνουν μορφή σε αυτό που ξέρουμε σήμερα ως βιολί.
Η Γεωμετρία: Για πρώτη φορά, το σχήμα του οργάνου δεν ήταν τυχαίο. Χρησιμοποιούσαν τον «Χρυσό Κανόνα» και μαθηματικές καμπύλες για να σχεδιάσουν το περίγραμμα και τους θόλους (archings) του καπακιού και της πλάτης.
Η Επιλογή του Ξύλου: Καθιερώθηκε ο συνδυασμός που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα: Ερυθρελάτη (Spruce) για το καπάκι λόγω της ελαστικότητας και της ταχύτητας μετάδοσης του ήχου, και Σφένδαμος (Maple) για την πλάτη και τα πλαϊνά για την αντοχή και την αντανάκλαση των συχνοτήτων.
ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΩΝ ΒΕΡΝΙΚΙΩΝ ΚΑΙ Η ΧΗΜΕΙΑ
Στην εποχή του Μπαρόκ, ο οργανοποιός ήταν και λίγο χημικός. Το βερνίκι δεν ήταν απλώς για την ομορφιά. Έπρεπε να προστατεύει το ξύλο από την υγρασία και τον ιδρώτα του μουσικού, χωρίς όμως να το «φυλακίζει» σε μια σκληρή κρούστα που θα σταματούσε τη δόνηση.
Οι μάστορες πειραματίζονταν με φυσικές ρητίνες, λινέλαιο, κεχριμπάρι και ορυκτά στοιχεία. Το «μυστικό του Στραντιβάρι» που συζητάμε ακόμα και σήμερα, ξεκίνησε από αυτές τις αναζητήσεις στα εργαστήρια της Κρεμόνας, όπου το βερνίκι έπρεπε να είναι ελαστικό και να «αναπνέει» μαζί με το ξύλο.
Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΣΤΑ ΠΛΗΚΤΡΟΦΟΡΑ: ΤΣΕΜΠΑΛΟ ΚΑΙ ΠΙΑΝΟΦΟΡΤΕ
Ενώ οι οργανοποιοί των εγχόρδων δούλευαν με τις καμπύλες, οι κατασκευαστές πληκτροφόρων δούλευαν με τη μηχανική.
Το Τσέμπαλο: Ο οργανοποιός έπρεπε να φτιάξει έναν μηχανισμό που «τσιμπάει» τη χορδή με ένα φτερό κορακιού.
Η Επανάσταση του Cristofori: Το 1700, ο Bartolomeo Cristofori στη Φλωρεντία εφηύρε το "Gravecembalo col piano e forte" (το πιάνο). Για πρώτη φορά, ο οργανοποιός έφτιαξε έναν μηχανισμό με σφυράκια που χτυπούσαν τη χορδή. Αυτό απαιτούσε τεράστια ακρίβεια στη χρήση του ξύλου, του δέρματος και του τσόχινου υλικού, καθώς και έναν σκελετό που θα άντεχε τους τόνους πίεσης των χορδών.
ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΚΑΙ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΔΟΞΑΡΙΟΥ
Συχνά ξεχνάμε ότι ο οργανοποιός έπρεπε να φτιάξει και το «συμπλήρωμα» του οργάνου: το δοξάρι. Στο Μπαρόκ, τα δοξάρια είχαν σχήμα τόξου (κυρτά προς τα έξω). Οργανοποιοί και εξειδικευμένοι τεχνίτες ανακάλυψαν το ξύλο Pernambuco από τη Βραζιλία, το οποίο είχε την τέλεια ισορροπία βάρους και ευκαμψίας. Η χρήση των χορδών από έντερο (συχνά περιλιγμένων με ασήμι ή χαλκό για τις χαμηλές νότες) έδωσε στον ήχο του Μπαρόκ τη ζεστασιά και την ομιλούσα ποιότητα που τον χαρακτηρίζει.
ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΗ
Σε αυτή την περίοδο, τα εργαστήρια έγιναν μεγάλες οικογενειακές επιχειρήσεις. Οι Guarneri, οι Ruggieri, οι Gagliano. Ο μάστορας (Maestro) είχε μαθητές που ξεκινούσαν από το σκούπισμα του εργαστηρίου και το τρίψιμο των ξύλων, μέχρι να μάθουν να σκαλίζουν το "καράουλο" (scroll). Η γνώση μεταφερόταν προφορικά και μέσα από την πράξη, δημιουργώντας μια αδιάσπαστη αλυσίδα παράδοσης που φτάνει μέχρι τις μέρες μας.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΤΡΙΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ
Η εποχή της Αναγέννησης και του Μπαρόκ ήταν η στιγμή που η οργανοποιία «ενηλικιώθηκε». Ο συνδυασμός της τέχνης με την επιστήμη δημιούργησε όργανα τόσο τέλεια, που ακόμα και σήμερα, με όλη την τεχνολογία που διαθέτουμε, δυσκολευόμαστε να τα ξεπεράσουμε. Ο οργανοποιός αυτής της εποχής δεν κατασκεύαζε απλώς αντικείμενα, αλλά "εργαλεία έκφρασης" που επέτρεψαν σε συνθέτες όπως ο Bach και ο Vivaldi να αλλάξουν τον κόσμο.Συνεχίζουμε με το ΜΕΡΟΣ 4ο, το οποίο μας μεταφέρει στη δίνη της Βιομηχανικής Επανάστασης και την ανάδυση του σύγχρονου κόσμου. Είναι η εποχή που ο οργανοποιός έπρεπε να αποφασίσει: θα παρέμενε πιστός στο χειροποίητο ή θα αγκάλιαζε τη μηχανή;
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ: ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΜΟΝΤΕΡΝΟΙ ΑΝΑΜΟΡΦΩΤΕΣ (ΜΕΡΟΣ 4ο)
Ο 19ος και ο 20ός αιώνας έφεραν στην οργανοποιία προκλήσεις που δεν είχε αντιμετωπίσει ποτέ ξανά στην ιστορία της. Η ανάγκη για μεγαλύτερη ένταση ήχου (λόγω των μεγαλύτερων αιθουσών συναυλιών) και η δυνατότητα μαζικής παραγωγής άλλαξαν τον τρόπο που σκεφτόταν ο τεχνίτης. Σε αυτή την περίοδο, ο οργανοποιός γίνεται εφευρέτης και μηχανικός.
Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΣΑΛΟΝΙ ΣΤΗΝ ΟΡΧΗΣΤΡΑ
Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, η κιθάρα ήταν ένα όργανο χαμηλής έντασης. Ο Antonio de Torres στην Ισπανία ήταν ο άνθρωπος που "εφηύρε" τη σύγχρονη κλασική κιθάρα.
Η Ανατομία του Ήχου: Ο Torres κατάλαβε ότι το μυστικό δεν ήταν το βάθος του σκάφους, αλλά η δόνηση του καπακιού. Μεγάλωσε το σώμα και εφάρμοσε το "fan bracing" (τις αντηρίδες σε σχήμα βεντάλιας), επιτρέποντας στο καπάκι να είναι πιο λεπτό και να δονείται πιο ελεύθερα.
Η Αμερικανική Σχολή: Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο C.F. Martin έφερε μια άλλη επανάσταση. Για να αντέξουν οι κιθάρες την τάση των μεταλλικών χορδών, δημιούργησε το "X-bracing". Αυτό άλλαξε τον ήχο της μουσικής για πάντα, δίνοντας γέννηση στην ακουστική κιθάρα που κυριαρχεί σήμερα στην pop, τη rock και τη folk.
Η ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ: ΤΟ ΣΑΞΟΦΩΝΟ ΚΑΙ ΤΑ ΠΝΕΥΣΤΑ
Το 1846, ένας Βέλγος οργανοποιός, ο Adolphe Sax, έκανε κάτι αδιανόητο: συνδύασε το επιστόμιο ενός ξύλινου πνευστού (κλαρινέτου) με ένα μεταλλικό σώμα. Το αποτέλεσμα ήταν το σαξόφωνο.
Η Πρόκληση: Εδώ ο οργανοποιός έπρεπε να είναι εξπέρ στη μεταλλουργία και τη μηχανική των κλειδιών. Η ακρίβεια στο σφράγισμα των οπών με δερμάτινες τάπες και η γεωμετρία του κώνου του οργάνου ήταν κρίσιμα για το κούρδισμα. Το σαξόφωνο ήταν το πρώτο "υβριδικό" όργανο που γεφύρωσε τον κόσμο των ξύλινων και των χάλκινων πνευστών.
Η ΜΑΖΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ
Με την άνοδο εργοστασίων όπως της Gibson και της Fender αργότερα, η οργανοποιία χωρίστηκε στα δύο. Από τη μία πλευρά, η παραγωγή χιλιάδων οργάνων σε γραμμή συναρμολόγησης έκανε τη μουσική προσβάσιμη σε όλους. Από την άλλη, ο "Luthier" (ο χειροτέχνης οργανοποιός) παρέμεινε ο θεματοφύλακας της λεπτομέρειας.
Η Καινοτομία του Orville Gibson: Εφάρμοσε την τεχνική των βιολιών στις κιθάρες και τα μαντολίνα, σκαλίζοντας τα καπάκια αντί να τα λυγίζει. Αυτό δημιούργησε τα "Archtop" όργανα, τα οποία έγιναν η φωνή της jazz εποχής.
ΤΟ ΠΙΑΝΟ ΣΤΗΝ ΤΕΛΙΚΗ ΤΟΥ ΜΟΡΦΗ
Στον 19ο αιώνα, το πιάνο έγινε το "θηρίο" που ξέρουμε σήμερα. Οργανοποιοί όπως ο Steinway εισήγαγαν τον χυτοσιδηρό σκελετό (iron frame). Αυτό επέτρεψε στις χορδές να τεντώνονται με απίστευτη δύναμη, δίνοντας στο πιάνο τον όγκο που χρειαζόταν για να ανταγωνιστεί μια ολόκληρη συμφωνική ορχήστρα. Ο οργανοποιός πλέον δούλευε με τόνους πίεσης, συνδυάζοντας την ξυλουργική με τη βαριά βιομηχανία.
Η "ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ" ΣΤΙΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΝΕΕΣ ΥΛΕΣ
Προς το τέλος του 20ού αιώνα, οι οργανοποιοί άρχισαν να πειραματίζονται με υλικά που δεν υπήρχαν στη φύση.
Ανθρακονήματα (Carbon Fiber): Χρησιμοποιήθηκαν σε βιολιά και τσέλα για να αντέχουν στις ακραίες καιρικές συνθήκες.
Συνθετικές Ρητίνες: Αντικατέστησαν το ελεφαντόδοντο (που ορθώς απαγορεύτηκε) και το έβενο σε ορισμένες περιπτώσεις. Ωστόσο, η καρδιά του οργανοποιού παρέμεινε στο ξύλο. Η αναζήτηση για το "tonewood" (το ξύλο που τραγουδάει) έγινε ακόμα πιο έντονη, καθώς τα παλαιά αποθέματα άρχισαν να σπανίζουν.
Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΟΥ ΣΤΟΝ 20ό ΑΙΩΝΑ
Ο οργανοποιός δεν ήταν πια μόνο κατασκευαστής, αλλά και "γιατρός" παλαιών οργάνων. Η τέχνη της αποκατάστασης (restoration) έγινε εξίσου σημαντική με τη δημιουργία. Οι τεχνίτες έμαθαν να σέβονται την πατίνα του χρόνου και να επεμβαίνουν στα όργανα του Stradivari ή του Torres με χειρουργική ακρίβεια, διασφαλίζοντας ότι η φωνή τους θα ακουγόταν για άλλους δύο αιώνες.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ
Ο 19ος και ο 20ός αιώνας απέδειξαν ότι η οργανοποιία είναι μια τέχνη που εξελίσσεται αλλά δεν πεθαίνει. Παρά την κυριαρχία των μηχανών, το "αυτί" και το "χέρι" του μάστορα παρέμειναν η τελική αυθεντία. Ο οργανοποιός κατάφερε να δαμάσει το μέταλλο και τον ηλεκτρισμό (όπως θα δούμε στο επόμενο μέρος), χωρίς να χάσει την ψυχή του ξύλου.
Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ: ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΟΣ ΤΟΥ 21ου ΑΙΩΝΑ (ΜΕΡΟΣ 5ο)
Φτάνοντας στο τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας μας, ο οργανοποιός έρχεται αντιμέτωπος με την πρόκληση να παντρέψει το ξύλο με τον ηλεκτρισμό και την παράδοση με την τεχνολογία αιχμής. Η σύγχρονη εποχή δεν κατάργησε τον οργανοποιό· αντίθετα, του έδωσε νέα εργαλεία για να κατανοήσει βαθύτερα τη φύση του ήχου.
Η ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΠΙΦΟΙΤΗΣΗ: Ο ΗΧΟΣ ΤΩΝ ΜΑΓΝΗΤΩΝ
Στα μέσα του 20ού αιώνα, η οργανοποιία πέρασε στην "ηλεκτρική της φάση". Όταν ο ήχος των ακουστικών οργάνων δεν επαρκούσε για τις μεγάλες ορχήστρες και τα κλαμπ, οι οργανοποιοί στράφηκαν στον ηλεκτρομαγνητισμό.
Η Μεταβολή της Κατασκευής: Με την εμφάνιση της ηλεκτρικής κιθάρας (όπως η Telecaster του Leo Fender), το σώμα του οργάνου έπαψε να είναι αντηχείο και έγινε ένας "φορέας" των μαγνητών. Ο οργανοποιός έπρεπε τώρα να γνωρίζει από πηνία, αντιστάσεις και ηλεκτρονικά κυκλώματα.
Η Σημασία του Ξύλου (Tonewoods): Παρά το γεγονός ότι ο ήχος ενισχυόταν ηλεκτρικά, οι οργανοποιοί ανακάλυψαν ότι η πυκνότητα του ξύλου (π.χ. Alder, Ash, Mahogany) επηρέαζε δραστικά τη διάρκεια της νότας (sustain) και το "χρώμα" του ήχου.
Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΦΑΣΜΑΤΟΓΡΑΦΟΙ ΚΑΙ LASER
Σήμερα, ο σύγχρονος οργανοποιός έχει στη διάθεσή του εργαλεία που ο Stradivari δεν θα μπορούσε ούτε να φανταστεί.
Ανάλυση Συχοτήτων: Πολλοί κατασκευαστές χρησιμοποιούν λογισμικό για να αναλύσουν τα "modes" (τις ιδιοσυχνότητες) του καπακιού πριν καν το κολλήσουν στο σώμα. Αυτό επιτρέπει την αφαίρεση ξύλου με ακρίβεια χιλιοστού για την επίτευξη του τέλειου κουρδίσματος του καπακιού (tap tuning).
Μηχανήματα CNC: Η χρήση ψηφιακά καθοδηγούμενων κοπτικών μηχανημάτων επιτρέπει την επαναληψιμότητα και την ακρίβεια στις βασικές κοπές, αφήνοντας στον οργανοποιό περισσότερο χρόνο για το κρίσιμο τελικό φινίρισμα στο χέρι.
Η ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις του 21ου αιώνα για τον οργανοποιό είναι η σπανιότητα των παραδοσιακών υλικών. Ο έβενος, ο παλίσανδρος (Rosewood) και το ελεφαντόδοντο τελούν υπό αυστηρή προστασία (CITES).
Εναλλακτικά Υλικά: Ο σύγχρονος οργανοποιός πειραματίζεται με ξύλα που παλαιότερα θεωρούνταν "δευτερεύοντα" (όπως η καρυδιά, η κερασιά ή η ελιά) και με συνθετικά υλικά όπως το Richlite ή τα ανθρακονήματα. Η ικανότητα να βγάζεις κορυφαίο ήχο από βιώσιμα υλικά είναι πλέον το "παράσημο" του σύγχρονου μάστορα.
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΤΟ CUSTOM SHOP
Παρά την τεχνολογική έκρηξη, παρατηρούμε μια συγκλονιστική επιστροφή στις χειροποίητες μεθόδους. Ο κόσμος έχει κουραστεί από τα βιομηχανικά όργανα χωρίς "ψυχή". Τα μικρά εργαστήρια (μπουτίκ οργανοποιεία) ανθούν παγκοσμίως.
Η Αναβίωση των Οργάνων Εποχής: Πολλοί οργανοποιοί ειδικεύονται πλέον στην κατασκευή αντιγράφων ιστορικών οργάνων (π.χ. μπαρόκ βιολιά, αναγεννησιακά λαούτα, αρχαίες λύρες), χρησιμοποιώντας αποκλειστικά παραδοσιακές κόλλες και βερνίκια, όπως η γομαλάκα (french polish).
ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ: ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
Στο μέλλον, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να βοηθά στην πρόβλεψη της συμπεριφοράς ενός συγκεκριμένου κομματιού ξύλου πριν καν το αγγίξει το σκαρπέλο. Όμως, η τελική απόφαση θα ανήκει πάντα στον άνθρωπο. Η οργανοποιία παραμένει μία από τις ελάχιστες τέχνες όπου η ανθρώπινη διαίσθηση και η αίσθηση της αφής δεν μπορούν να αντικατασταθούν.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ: ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΟΣ ΣΗΜΕΡΑ;
Το να είσαι οργανοποιός σήμερα σημαίνει να είσαι ένας κρίκος σε μια αλυσίδα 35.000 ετών. Είναι το επάγγελμα που απαιτεί την υπομονή ενός μοναχού, την ακρίβεια ενός χειρουργού και το αυτί ενός μουσικού. Κάθε όργανο που βγαίνει από ένα εργαστήριο είναι μια υπόσχεση: ότι ο άνθρωπος θα συνεχίσει να δημιουργεί ομορφιά από την ύλη, όσο υπάρχουν χέρια που ξέρουν να δουλεύουν το ξύλο και αυτιά που λαχταρούν τη μουσική.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου