ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ. ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΑΝΟΝΑΚΙ

 Η κατασκευή του ελληνικού κανονακίου είναι μια ιεροτελεστία που συνδυάζει τη μαθηματική ακρίβεια με την παραδοσιακή οργανοποιία. Ενώ η βασική του μορφή θυμίζει το πολίτικο, οι Έλληνες μάστορες έχουν αναπτύξει δικές τους τεχνικές για να αντέχει το όργανο στις κλιματικές συνθήκες της Ελλάδας και να

αποδίδει με καθαρότητα τα βυζαντινά μόρια.

ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΙΟΥ

1. Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ (ΤΟ "ΣΚΑΦΟΣ") Ο σκελετός είναι το θεμέλιο. Πρέπει να είναι εξαιρετικά στιβαρός για να αντέξει την πίεση που ασκούν οι 78 έως 81 χορδές (περίπου 700-900 κιλά συνολική έλξη).

• Υλικά: Χρησιμοποιείται κυρίως Καρυδιά, Κερασιά, Σφένδαμος ή Πλάτανος.

• Η Ιδιαιτερότητα: Οι Έλληνες οργανοποιοί δίνουν μεγάλη έμφαση στην παλαίωση του ξύλου

  (φυσική ξήρανση 5-10 ετών), ώστε το όργανο να μη "σκεβρώσει" από την υγρασία.

2. ΤΟ ΑΝΤΕΡΕΙΣΜΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΡΥΠΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ Στην αριστερή πλευρά του οργάνου τοποθετείται ένα ενισχυμένο τμήμα από σκληρό ξύλο (συνήθως οξιά ή δεσποτάκι), όπου ανοίγονται οι τρύπες για τα κλειδιά (στριφτάρια).

• Τεχνική: Οι τρύπες πρέπει να είναι ελαφρώς κωνικές για να "σφηνώνουν" τα κλειδιά και να μην ξεκουρδίζεται το όργανο.

3. ΤΟ ΗΧΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΠΑΚΙ Το καπάκι είναι η "ψυχή" του ήχου.

• Υλικό: Στην Ελλάδα προτιμάται το Έλατο (Spruce) υψηλής ποιότητας. Το έλατο δίνει τον κρυστάλλινο και διαυγή ήχο που χαρακτηρίζει την ελληνική σχολή.

• Καμάρια: Στο εσωτερικό του ηχείου τοποθετούνται λεπτά ξύλινα δοκάρια (καμάρια) που ενισχύουν το καπάκι χωρίς να πνίγουν τη δόνηση.

4. ΤΟ ΔΕΡΜΑ (RAQMA) ΚΑΙ Ο ΚΑΒΑΛΑΡΗΣ Εδώ το ελληνικό κανονάκι διαφοροποιείται αισθητά από το αραβικό.

• Δέρμα Ψαριού: Χρησιμοποιείται λεπτό και σκληρό δέρμα από τσιπούρα, λαβράκι ή καρχαρία. Το δέρμα αυτό τεντώνεται υγρό πάνω στα 4 ή 5 "παράθυρα" του σκελετού.

• Ο Καβαλάρης: Είναι μια λεπτή γέφυρα από σφένδαμο που πατάει πάνω στο δέρμα. Η πίεση των χορδών μεταφέρεται μέσω του καβαλάρη στο δέρμα, δημιουργώντας αυτόν τον χαρακτηριστικό "στεγνό" και λαμπερό ήχο.

5. ΤΑ ΜΑΝΤΑΛΙΑ (ΜΟΧΛΟΙ) Είναι το πιο τεχνικό κομμάτι της ελληνικής κατασκευής.

• Ακρίβεια: Τοποθετούνται ορειχάλκινα μαντάλια (έως και 16 ανά τριάδα χορδών).

• Ρύθμιση: Ο κατασκευαστής πρέπει να "κουρδίσει" τα μαντάλια ένα προς ένα με τη βοήθεια ηλεκτρονικού κουρδιστηριού, ώστε να αποδίδουν με μαθηματική ακρίβεια τα μόρια της βυζαντινής μουσικής.

6. ΤΟ ΛΟΥΣΤΡΟ ΚΑΙ ΟΙ ΡΟΖΕΤΕΣ

• Ροζέτες (Kafes): Σκαλίζονται περίτεχνα ανοίγματα στο καπάκι για να "αναπνέει" ο ήχος.

• Γομαλάκα: Το όργανο λουστράρεται συνήθως με γομαλάκα (shellac) με το χέρι, ώστε το βερνίκι να μην είναι παχύ και να μην εμποδίζει τους πόρους του ξύλου να δονούνται.

---

ΓΙΑΤΙ ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ;

Οι Έλληνες οργανοποιοί (όπως ο Πέτρος Καράμπας, ο Δημήτρης Ραπακούσιος κ.α.) έχουν καταφέρει να δημιουργήσουν όργανα που συνδυάζουν:

1. Σταθερότητα: Δεν επηρεάζονται εύκολα από τις αλλαγές θερμοκρασίας.

2. Ευκολία: Τα μαντάλια είναι τοποθετημένα έτσι ώστε ο μουσικός να κάνει αστραπιαίες αλλαγές χωρίς προσπάθεια.

3. Αισθητική: Συχνά φέρουν περίτεχνες διακοσμήσεις με φίλντισι (Inlay) που θυμίζουν τα παλιά πολίτικα όργανα.

   Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΨΑΡΙΟΥ (RAQMA)

   Στο ελληνικό κανονάκι, το δέρμα δεν είναι απλώς ένα κάλυμμα, αλλά ένας ζωντανός παλμογράφος. Πρέπει να είναι λεπτό για να δονείται ακαριαία, αλλά και απίστευτα σκληρό για να αντέχει την πίεση του καβαλάρη.

   1. Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΨΑΡΙΟΥ

   Οι Έλληνες οργανοποιοί επιλέγουν συγκεκριμένα είδη ψαριών, καθώς το δέρμα τους έχει την απαραίτητη πυκνότητα ινών:

   • Τσιπούρα & Λαβράκι: Τα πιο συνηθισμένα. Προσφέρουν εξαιρετική ελαστικότητα και καθαρό ήχο.

   • Καρχαρίας ή Σλάχι (Ρίνα): Χρησιμοποιείται σε ακριβότερες κατασκευές. Είναι εξαιρετικά σκληρό, δεν επηρεάζεται εύκολα από την υγρασία και δίνει έναν πολύ "κοφτό" και δυνατό ήχο.

   2. Η ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ (ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ)

   Το δέρμα δεν τοποθετείται όπως βγαίνει από το ψάρι. Απαιτείται ειδική προετοιμασία:

   • Απολέπιση: Αφαιρούνται προσεκτικά όλα τα λέπια χωρίς να τραυματιστεί η μεμβράνη.

   • Απολίπανση: Το δέρμα εμβαπτίζεται σε ειδικά διαλύματα για να αφαιρεθεί κάθε ίχνος λίπους. Αν μείνει λίπος, το δέρμα θα παραμείνει μαλακό και ο ήχος θα είναι "θαμπός".

   • Ξήρανση: Αφού καθαριστεί, το δέρμα τεντώνεται σε ξύλινα τελάρα για να στεγνώσει φυσικά και να γίνει σαν σκληρό ημιδιαφανές χαρτί (περγαμηνή).

   3. Η ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ (ΤΟ ΤΕΝΤΩΜΑ)

   Αυτό είναι το πιο κρίσιμο σημείο. Ο οργανοποιός πρέπει να "ντύσει" τα 4 ή 5 ανοίγματα (παράθυρα) του σκελετού:

   • Μούλιασμα: Το ξερό δέρμα μουλιάζει σε χλιαρό νερό για λίγα λεπτά μέχρι να γίνει πάλι ελαστικό σαν λάστιχο.

   • Εφαρμογή: Τοποθετείται υγρό πάνω στα ανοίγματα. Ο μάστορας το τεντώνει με μεγάλη δύναμη προς όλες τις κατευθύνσεις και το καρφώνει ή το κολλάει περιμετρικά με ισχυρή ζωική κόλλα.

   • Το "Κούρδισμα" του Δέρματος: Καθώς το δέρμα στεγνώνει, συστέλλεται βίαια. Αν τεντωθεί πολύ, μπορεί να σπάσει το ξύλο. Αν τεντωθεί λίγο, ο ήχος θα είναι αδύναμος. Ο έμπειρος οργανοποιός "ακούει" το τέντωμα χτυπώντας το με το δάχτυλο μέχρι να βγάλει έναν συγκεκριμένο τόνο.

   4. Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΓΡΑΣΙΑ

   Το δέρμα ψαριού είναι εξαιρετικά υδρόφιλο. Σε μέρες με πολλή υγρασία, "χαλαρώνει" και το όργανο χάνει τη λαμπρότητά του.

   • Λεπτό Βερνίκι: Ορισμένοι οργανοποιοί περνούν ένα απειροελάχιστο στρώμα ειδικού βερνικιού για να το "μονώσουν".

   • Ο Καβαλάρης: Η γέφυρα (καβαλάρης) πατάει πάνω σε 5 μικρά "ποδαράκια" ακριβώς στο κέντρο κάθε δέρματος. Η πίεση των χορδών είναι αυτή που τελικά κρατά το δέρμα στη θέση του.

   ---

   ΓΙΑΤΙ ΨΑΡΙ ΚΑΙ ΟΧΙ ΠΛΑΣΤΙΚΟ;

   Αν και έχουν γίνει προσπάθειες για συνθετικά δέρματα (τύπου drumhead), οι επαγγελματίες επιμένουν στο φυσικό δέρμα ψαριού. Η πολυπλοκότητα των φυσικών ινών του ψαριού προσφέρει αρμονικές συχνότητες που κανένα πλαστικό δεν έχει καταφέρει να μιμηθεί μέχρι σήμερα. Είναι ο λόγος που το ελληνικό κανονάκι ακούγεται τόσο "γλυκό" και ταυτόχρονα "ζωντανό".