ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ: Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΡΥΛΟΥ
Το βιολί δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, αλλά εξελίχθηκε από παλαιότερα έγχορδα με δοξάρι, όπως η Rebec και η Viola da braccio. Η σημερινή του μορφή οριστικοποιήθηκε στην Ιταλία κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα.
Η πόλη της Κρεμόνας έγινε το παγκόσμιο κέντρο της οργανοποιίας. Ο Andrea Amati ήταν ο πρώτος που έδωσε στο βιολί τις σύγχρονες αναλογίες του γύρω στο 1550, κατόπιν παραγγελίας της γαλλικής βασιλικής αυλής. Αργότερα, ο μαθητής του, Antonio Stradivari, και ο Giuseppe Guarneri del Gesù, τελειοποίησαν το σχέδιο, δημιουργώντας όργανα που μέχρι σήμερα θεωρούνται αξεπέραστα σε ηχητική ποιότητα και ομορφιά.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΞΥΛΟ ΣΤΟΝ ΗΧΟ
1. Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΚΑΙ Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΞΥΛΕΙΑΣ
Η ποιότητα του βιολιού εξαρτάται άμεσα από την "υγεία" και την παλαίωση του ξύλου.
Το Καπάκι (Picea Abies): Χρησιμοποιείται πάντα ελάτη (spruce) από τις Άλπεις ή τα Βαλκάνια. Το ξύλο πρέπει να έχει κοπεί το χειμώνα, όταν οι χυμοί είναι στάσιμοι, και να έχει στεγνώσει φυσικά για τουλάχιστον 10 έως 50 χρόνια.
Η Πλάτη και τα Πλαϊνά (Acer Pseudoplatanus): Χρησιμοποιείται σφένδαμος (maple), ο οποίος επιλέγεται συχνά για τα "νερά" του (flames), που προσφέρουν την αισθητική πολυτέλεια στο όργανο.
2. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ
Ο οργανοποιός ξεκινά από ένα εσωτερικό καλούπι.
Τα Πλαϊνά (Ribs): Λεπτές λωρίδες σφενδάμου, πάχους μόλις 1 χιλιοστού, υγραίνονται και λυγίζονται πάνω σε ένα καυτό σίδερο για να πάρουν τις καμπύλες του βιολιού. Στις γωνίες τοποθετούνται μικροί ξύλινοι τάκοι (blocks) για να συγκρατούν τη δομή.
Το Σκάψιμο (Arching): Το καπάκι και η πλάτη δεν λυγίζονται, αλλά σκάβονται με ειδικά σκαρπέλα και πλάνες από συμπαγή κομμάτια ξύλου. Το πάχος τους μετριέται με ακρίβεια δέκατου του χιλιοστού. Αν το ξύλο μείνει παχύ, το βιολί θα είναι βουβό· αν γίνει πολύ λεπτό, θα σπάσει.
3. ΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΤΗΧΗΣΗΣ
Πριν κλείσει το σώμα, τοποθετούνται δύο κρίσιμα εξαρτήματα που καθορίζουν τον ήχο:
Η Αντηχητική Ράβδος (Bass Bar): Ένα μακρόστενο κομμάτι ελάτης που κολλάται κάτω από το αριστερό μέρος του καπακιού. Ενισχύει τις μπάσες συχνότητες και βοηθά το καπάκι να αντέχει την πίεση των χορδών.
Ο Ψυχικός Στύλος (Soundpost): Ένα μικρό κυλινδρικό ξυλάκι που σφηνώνεται (δεν κολλάται) ανάμεσα στο καπάκι και την πλάτη, ακριβώς κάτω από τη δεξιά πλευρά της γέφυρας. Ονομάζεται "ψυχή" (l'âme) γιατί μεταφέρει τις δονήσεις από το καπάκι στην πλάτη, ζωντανεύοντας τον ήχο.
4. ΤΑ "f" ΚΑΙ Ο ΔΙΑΚΟΣΜΟΣ (PURFLING)
Οι Ηχητικές Οπές: Τα δύο ανοίγματα σε σχήμα "f" στο καπάκι επιτρέπουν στον αέρα να κινείται ελεύθερα μέσα και έξω από το ηχείο.
Το Φιλέτο (Purfling): Η μαύρη γραμμή που τρέχει γύρω-γύρω στις άκρες δεν είναι ζωγραφισμένη. Είναι τρεις λεπτές λωρίδες ξύλου σφηνωμένες σε ένα κανάλι. Προστατεύουν το βιολί από το να "ανοίξει" το ξύλο αν χτυπηθεί στις άκρες.
5. ΤΟ ΜΠΡΑΤΣΟ ΚΑΙ Η ΚΕΦΑΛΗ
Η κεφαλή με το "σαλιγκάρι" (scroll) σκαλίζεται στο χέρι από ένα ενιαίο κομμάτι σφενδάμου. Το μπράτσο τοποθετείται στο σώμα με μια σύνδεση τύπου "χελιδονοουράς" και πρέπει να έχει την ακριβή γωνία ώστε οι χορδές να έχουν το σωστό ύψος πάνω από την ταστιέρα.
6. ΤΟ ΒΕΡΝΙΚΩΜΑ: ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΥΣΤΙΚΟ
Το βερνίκι δεν είναι μόνο για την εμφάνιση. Προστατεύει το ξύλο από την υγρασία και τον ιδρώτα, ενώ επηρεάζει την ταχύτητα μετάδοσης του ήχου. Οι παλιοί μάστορες χρησιμοποιούσαν φυσικές ρητίνες (κεχριμπάρι, μαστίχα, σανδαράχη) διαλυμένες σε οινόπνευμα ή λάδι. Το βερνίκι εφαρμόζεται σε πολλές λεπτές στρώσεις και χρειάζεται εβδομάδες για να στεγνώσει κάτω από τον ήλιο.
7. ΤΟ SETUP (ΤΕΛΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ)
Αφού στεγνώσει το βερνίκι, τοποθετούνται:
Η Ταστιέρα: Από έβενο, για να αντέχει την τριβή των δακτύλων.
Η Γέφυρα: Ένα λεπτό κομμάτι σφενδάμου που στέκεται όρθιο μόνο από την πίεση των χορδών. Η καμπυλότητά της είναι ζωτικής σημασίας για να μπορεί το δοξάρι να αγγίζει κάθε χορδή ξεχωριστά.
ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ
Η τάση των τεσσάρων χορδών (Σολ, Ρε, Λα, Μι) ασκεί στο βιολί μια δύναμη περίπου 20-25 κιλών. Η γέφυρα μεταφέρει αυτή την πίεση στο καπάκι, το οποίο πρέπει να είναι αρκετά εύκαμπτο για να πάλλεται, αλλά και αρκετά ισχυρό για να μην καταρρεύσει.
Ο ήχος του βιολιού είναι πλούσιος σε αρμονικές συχνότητες. Οι ιδιοσυχνότητες του καπακιού και της πλάτης πρέπει να είναι συντονισμένες με τέτοιο τρόπο ώστε το όργανο να ανταποκρίνεται άμεσα σε κάθε κίνηση του δοξαριού, προσφέροντας στον μουσικό τη δυνατότητα για άπειρες δυναμικές και ηχοχρώματα.
Η κατασκευή του βιολιού είναι μια διαδικασία που αγγίζει τα όρια της ιεροτελεστίας. Κάθε χιλιοστό ξύλου που αφαιρείται, κάθε στρώση βερνικιού που απλώνεται και κάθε κλάσμα μοίρας στη γωνία του μπράτσου, καθορίζουν αν το όργανο θα παραμείνει ένας απλός σκελετός ή αν θα αποκτήσει τη δική του "φωνή".
Ας εμβαθύνουμε στις πιο κρίσιμες τεχνικές λεπτομέρειες της οργανοποιίας, εκεί που η φυσική συναντά τη χειροτεχνία.
1. Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΤΟΥ ΣΚΑΨΙΜΑΤΟΣ (ARCHING)
Το "σκάψιμο" του καπακιού και της πλάτης είναι ίσως το δυσκολότερο στάδιο. Ο οργανοποιός δεν λυγίζει το ξύλο, αλλά το σμιλεύει από ένα συμπαγές κομμάτι πάχους περίπου 15-20 χιλιοστών, μέχρι να φτάσει σε ένα κεντρικό πάχος μόλις 2,5 έως 3,5 χιλιοστών.
Η Καμπυλότητα: Η καμπύλη πρέπει να είναι τέλεια υπολογισμένη. Μια πολύ υψηλή καμπύλη (τύπου Stainer) δίνει γλυκό αλλά αδύναμο ήχο. Μια πιο επίπεδη καμπύλη (τύπου Stradivari) προσφέρει τον "φέρνοντα" ήχο (projection) που απαιτείται για τις μεγάλες αίθουσες συναυλιών.
Τα Πάχη (Graduation): Το ξύλο δεν έχει το ίδιο πάχος παντού. Είναι παχύτερο στο κέντρο, εκεί που πατάει η γέφυρα, και λεπταίνει σταδιακά προς τις άκρες. Ο μάστορας ελέγχει το πάχος με ειδικούς διαβήτες ακριβείας, αλλά κυρίως με το αυτί, χτυπώντας το ξύλο και ακούγοντας τον "τόνο" του (tap tones).
2. Ο "ΨΥΧΙΚΟΣ" ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ: BASS BAR ΚΑΙ SOUNDPOST
Αυτά τα δύο στοιχεία είναι οι αφανείς ήρωες της ακουστικής του βιολιού.
Η ΑΝΤΗΧΗΤΙΚΗ ΡΑΒΔΟΣ (BASS BAR)
Πρόκειται για ένα λεπτό πηχάκι από ελάτη που κολλάται στο εσωτερικό του καπακιού, κάτω από την πλευρά της χορδής Σολ (G).
Λειτουργία: Πρέπει να τοποθετηθεί με μια ελαφρά κλίση και υπό τάση (springing). Ο ρόλος του είναι να ενισχύει τις χαμηλές συχνότητες και να διανέμει τις δονήσεις σε όλη την επιφάνεια του καπακιού, εμποδίζοντάς το παράλληλα να βουλιάξει από το βάρος της γέφυρας.
Ο ΨΥΧΙΚΟΣ ΣΤΥΛΟΣ (SOUNDPOST)
Είναι ένα μικρό κυλινδρικό ξυλάκι που σφηνώνεται ανάμεσα στο καπάκι και την πλάτη.
Η "Ψυχή": Η θέση του είναι κρίσιμη μέχρι χιλιοστού. Αν μετακινηθεί έστω και λίγο προς τα έξω ή προς τα μέσα, αλλάζει δραματικά η ισορροπία μεταξύ των χορδών. Μεταφέρει τη δόνηση στην πλάτη του βιολιού, κάνοντας ολόκληρο το σώμα να λειτουργεί ως ένα ενιαίο ηχείο.
3. Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΒΕΡΝΙΚΙΟΥ
Το βερνίκι του βιολιού είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ιστορίας της τέχνης. Δεν είναι ένα απλό προστατευτικό στρώμα, αλλά ένα "φίλτρο" συχνοτήτων.
Το Υπόστρωμα (Ground): Πριν το βερνίκι, το ξύλο σφραγίζεται με ένα υλικό που εμποδίζει το βερνίκι να ποτίσει τις ίνες (πράγμα που θα "έπνιγε" τον ήχο). Πολλοί πιστεύουν ότι οι παλιοί Ιταλοί χρησιμοποιούσαν πυριτικά άλατα ή ηφαιστειακή τέφρα.
Η Σύνθεση: Τα παραδοσιακά βερνίκια είναι είτε ελαιώδη (oil varnish) είτε αλκοολούχα (spirit varnish). Περιέχουν φυσικές ρητίνες όπως:
Μαστίχα Χίου: Για ελαστικότητα.
Δράκαινα (Dragon's Blood): Για το βαθύ κόκκινο χρώμα.
Κεχριμπάρι: Για σκληρότητα και λάμψη.
Οπτική: Ένα καλό βερνίκι πρέπει να είναι διάφανο, ώστε να αναδεικνύει τα "νερά" του σφενδάμου, και ταυτόχρονα εύκαμπτο, ώστε να μην περιορίζει την ταλάντωση του ξύλου.
4. Η ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΤΗΣ ΓΕΦΥΡΑΣ (BRIDGE)
Η γέφυρα είναι το μόνο μέρος του βιολιού που δεν είναι κολλημένο. Στέκεται όρθια μόνο από την πίεση των χορδών.
Υλικό: Κατασκευάζεται από σφένδαμο πολύ υψηλής πυκνότητας.
Σκάλισμα: Η γέφυρα έρχεται ως "ακατέργαστο" κομμάτι (blank) και ο οργανοποιός τη σκαλίζει με ξυράφια. Τα "μάτια" και η "καρδιά" της γέφυρας δεν είναι διακοσμητικά· αφαιρούν μάζα από συγκεκριμένα σημεία για να επιτρέψουν στη γέφυρα να δονείται με συγκεκριμένο τρόπο.
Τα Πόδια: Πρέπει να εφάπτονται στο καπάκι με απόλυτη ακρίβεια, χωρίς το παραμικρό κενό, για να μην χάνεται ενέργεια κατά τη μετάδοση του ήχου.
5. Η ΤΕΛΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ (SETUP)
Μόλις το όργανο ολοκληρωθεί, ξεκινά η διαδικασία της ρύθμισης, που μπορεί να διαρκέσει μέρες.
Το "Action": Το ύψος των χορδών από την ταστιέρα πρέπει να είναι ιδανικό. Πολύ ψηλά κουράζουν τον μουσικό, πολύ χαμηλά προκαλούν τριγμούς.
Η Γωνία του Μπράτσου: Καθορίζει την πίεση που ασκεί η γέφυρα στο καπάκι. Μια διαφορά μισής μοίρας μπορεί να κάνει το βιολί να ακούγεται "σφιγμένο" ή "χαλαρό".
Η κατασκευή ενός βιολιού απαιτεί περίπου 200 έως 300 ώρες εργασίας. Είναι μια διαδικασία που απαιτεί υπομονή, απόλυτη σιωπή και μια βαθιά κατανόηση του πώς το ξύλο "αναπνέει" και αντιδρά στις αλλαγές του περιβάλλοντος.
Κάθε βιολί, ακόμα και αν φτιαχτεί από το ίδιο καλούπι και το ίδιο δέντρο, θα έχει τον δικό του μοναδικό χαρακτήρα. Αυτή είναι και η μαγεία της χειροποίητης οργανοποιίας.
1. Η ΤΑΣΤΙΕΡΑ ΚΑΙ Ο ΕΒΕΝΟΣ
Η ταστιέρα είναι το σημείο όπου ο μουσικός έρχεται σε άμεση επαφή με το όργανο.
Το Υλικό: Χρησιμοποιείται αποκλειστικά έβενος (Ebony) από την Αφρική ή την Ινδία. Είναι ένα από τα ελάχιστα ξύλα που είναι τόσο πυκνά ώστε βυθίζονται στο νερό και αντέχουν την αδιάκοπη τριβή των χορδών και των δακτύλων για δεκαετίες.
Η Καμπυλότητα: Η επιφάνεια της ταστιέρας δεν είναι επίπεδη, αλλά έχει μια συγκεκριμένη ακτίνα (radius). Αυτό επιτρέπει στο δοξάρι να απομονώνει κάθε χορδή χωρίς να βρίσκει στις διπλανές.
Το "Κοίλωμα" (Scoop): Αν κοιτάξετε μια ταστιέρα από το πλάι, θα δείτε ότι είναι ελαφρώς κοίλη στο κέντρο της. Αυτό το κλάσμα του χιλιοστού είναι απαραίτητο για να μην "ταστάρει" η χορδή (να μην βρίσκει στο ξύλο) όταν δονείται έντονα.
2. ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΝΩ ΖΥΓΟΣ (NUT)
Στην κεφαλή του βιολιού, το κούρδισμα βασίζεται αποκλειστικά στην τριβή.
Τα Κλειδιά (Pegs): Κατασκευάζονται επίσης από έβενο ή παλίσανδρο. Πρέπει να εφαρμόζουν στις τρύπες της κεφαλής με απόλυτη κωνικότητα. Οι οργανοποιοί χρησιμοποιούν μια ειδική "πάστα κλειδιών" (peg dope) ώστε να γυρίζουν ομαλά αλλά να μην γλιστρούν υπό την πίεση των χορδών.
Ο Ζυγός (Nut): Είναι το μικρό κομμάτι εβένου στην αρχή της ταστιέρας. Οι εγκοπές του καθορίζουν την απόσταση μεταξύ των χορδών. Αν είναι πολύ βαθιές, οι χορδές θα βρίσκουν στην ταστιέρα· αν είναι πολύ ρηχές, το κράτημα των νοτών στην πρώτη θέση θα είναι επίπονο για τον μουσικό.
3. Η ΧΟΡΔΙΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΥΠΟΙΑΓΩΝΙΟ (CHINREST)
Αυτά τα εξαρτήματα ολοκληρώνουν τη χρηστικότητα του οργάνου.
Η Χορδιέρα (Tailpiece): Εκεί στερεώνονται οι άκρες των χορδών. Συνδέεται με το "κουμπί" (endpin) στο κάτω μέρος του βιολιού μέσω ενός συνδετήρα (tailgut), ο οποίος παλαιότερα ήταν από έντερο και σήμερα συνήθως από νάιλον ή κέβλαρ. Το μήκος αυτού του συνδετήρα επηρεάζει την "ελευθερία" με την οποία δονείται το σώμα.
Το Υποσιαγώνιο: Είναι μια σχετικά πρόσφατη προσθήκη (19ος αιώνας, από τον Louis Spohr). Επιτρέπει στον μουσικό να κρατά το βιολί με το σαγόνι, ελευθερώνοντας το αριστερό χέρι για δύσκολες τεχνικές κινήσεις.
4. ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ: Ο "ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ" ΤΟΥ ΒΙΟΛΙΟΥ
Ένα βιολί δεν είναι τίποτα χωρίς το δοξάρι του. Η κατασκευή του δοξαριού είναι μια ξεχωριστή τέχνη (Archetier).
Pernambuco: Το ξύλο από τη Βραζιλία που θεωρείται το μοναδικό κατάλληλο για επαγγελματικά δοξάρια λόγω του συνδυασμού ελαστικότητας και δύναμης.
Οι Τρίχες: Χρησιμοποιούνται τρίχες από ουρά αρσενικού αλόγου (συνήθως από τη Μογγολία ή τη Σιβηρία). Η επιφάνεια της τρίχας έχει μικροσκοπικά "λέπια" που, με τη βοήθεια του ρετσινιού (κολοφώνιο), "γραπώνουν" τη χορδή και την αναγκάζουν να δονηθεί.
5. Η "ΩΡΙΜΑΝΣΗ" ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Όταν ένα βιολί αρματώνεται για πρώτη φορά, ο ήχος του είναι συχνά "άγριος" ή "σφιγμένος". Χρειάζεται χρόνος για να "ανοίξει".
Το Παίξιμο: Οι δονήσεις από το παίξιμο βοηθούν τις μοριακές δομές του ξύλου και του βερνίκι να "τακτοποιηθούν". Ένα βιολί που παίζεται καθημερινά ακούγεται καλύτερα από ένα που μένει στη θήκη του.
Η Παλαιότητα: Τα όργανα του Stradivari και του Guarneri θεωρούνται ανώτερα όχι μόνο λόγω κατασκευής, αλλά και επειδή το ξύλο τους έχει υποστεί μια φυσική χημική αλλαγή (αποκρυστάλλωση της κυτταρίνης) που τα κάνει πιο ελαφριά και με ταχύτερη απόκριση.
ΣΥΝΟΨΗ: Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΙΑΣ
Η κατασκευή του βιολιού είναι μια διαρκής αναζήτηση της τέλειας ισορροπίας μεταξύ της δομικής αντοχής και της ακουστικής ευαισθησίας. Ο οργανοποιός πρέπει να ξέρει πότε να σταματήσει να αφαιρεί ξύλο: ένα γραμμάριο λιγότερο μπορεί να καταστρέψει το όργανο, ένα γραμμάριο περισσότερο μπορεί να το φιμώσει.
ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ: Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες ακουστικής (όπως αυτές του Joseph Curtin), η διαφορά μεταξύ ενός αυθεντικού Stradivari και ενός κορυφαίου σύγχρονου βιολιού είναι συχνά ανεπαίσθητη ακόμα και για έμπειρους σολίστ σε τυφλές δοκιμές. Αυτό αποδεικνύει ότι η τέχνη της οργανοποιίας παραμένει ζωντανή και εξελίσσεται, διατηρώντας τις παραδόσεις 500 ετών.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου