ΦΑΝΤΟ: Η ΜΕΛΩΔΙΚΗ ΜΟΙΡΑ ΤΗΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑΣ
Η λέξη «Fado» δεν είναι απλώς ένας μουσικός όρος· είναι η ίδια η αντήχηση της πορτογαλικής ψυχής, μια λέξη που πηγάζει από το λατινικό fatum και μεταφράζεται ως «πεπρωμένο» ή «μοίρα». Για να καταλάβει κανείς πότε παρουσιάστηκε για πρώτη φορά αυτό το μοναδικό ιδίωμα, πρέπει να ταξιδέψει πίσω στο
χρόνο, στις ομίχλες του λιμανιού της Λισαβόνας των αρχών του 19ου αιώνα. Αν και οι ρίζες του χάνονται σε ένα μωσαϊκό από μελωδίες των Μαυριτανών, τραγούδια των ναυτικών και αφρικανικούς ρυθμούς, το Φάντο άρχισε να κρυσταλλώνεται ως διακριτή καλλιτεχνική έκφραση γύρω στη δεκαετία του 1820. Ήταν η μουσική των απόκληρων, των ανθρώπων του μόχθου και της θάλασσας, που έβρισκαν καταφύγιο στις σκιές της ALFAMA και της MOURARIA για να τραγουδήσουν τη «saudade» – αυτό το αμετάφραστο αίσθημα της γλυκιάς νοσταλγίας και της απώλειας.
Η πρώτη φορά που το Φάντο απέκτησε πρόσωπο και μύθο ήταν μέσα από τη μορφή της MARIA
SEVERA ONOFRIANA. Στη δεκαετία του 1840, η Σεβέρα, μια γυναίκα με τσιγγάνικο αίμα και φλογερή φωνή, έγινε η πρώτη μεγάλη fadista που κατάφερε να σπάσει τα στενά όρια των λαϊκών καπηλειών. Η θρυλική της παρουσία και η σχέση της με την αριστοκρατία της εποχής λειτούργησαν ως η πρώτη επίσημη «παρουσίαση» του είδους στα υψηλά κοινωνικά στρώματα, προσδίδοντας στο Φάντο μια αίγλη που δεν είχε γνωρίσει ποτέ ως τότε. Από εκείνες τις πρώτες αυθόρμητες ερμηνείες κάτω από το φως των φαναριών, το Φάντο εξελίχθηκε σε μια ιεροτελεστία, όπου η πορτογαλική κιθάρα και η φωνή ενώνονται για να διηγηθούν ιστορίες που υπερβαίνουν τα σύνορα της γλώσσας..jpeg)
Στον 20ό αιώνα, η AMALIA RODRIGUES ήταν εκείνη που πήρε τη σκυτάλη από τους παλιούς τροβαδούρους και μετέτρεψε αυτό το λαϊκό μοιρολόι σε ένα παγκόσμιο φαινόμενο. Η δική της συμβολή ήταν καθοριστική για την οριστική παγίωση του είδους, οδηγώντας τελικά στην επίσημη αναγνώρισή του από την UNESCO το 2011 ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ανθρωπότητας. Σήμερα, το Φάντο παραμένει ζωντανό, όχι ως ένα μουσειακό είδος, αλλά ως ένας οργανισμός που αναπνέει, εξελίσσεται και συνεχίζει να συγκινεί, υπενθυμίζοντας σε κάθε ακροατή ότι η μοίρα, όσο σκληρή κι αν είναι, μπορεί πάντα να μετουσιωθεί σε υψηλή τέχνη. Με αυτόν τον πρόλογο, ανοίγουμε την πόρτα σε έναν κόσμο γεμάτο συναίσθημα, όπου η μουσική δεν ακούγεται απλώς, αλλά βιώνεται ως η απόλυτη έκφραση της ανθρώπινης ύπαρξης.
ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ
Η GUITARRA PORTUGUESA δεν είναι ένα απλό έγχορδο· είναι ένα κομψοτέχνημα οργανοποιίας που απαιτεί βαθιά γνώση της ακουστικής και των υλικών. Η κατασκευή της ξεκινά από την επιλογή των ξύλων, τα οποία πρέπει να έχουν υποστεί μακροχρόνια φυσική ξήρανση για να αποδώσουν τον χαρακτηριστικό μεταλλικό αλλά ταυτόχρονα γλυκό ήχο. Για το καπάκι χρησιμοποιείται συνήθως ευρωπαϊκό έλατο, το οποίο προσφέρει την απαραίτητη αντήχηση, ενώ για τα πλαϊνά και την πλάτη επιλέγεται ο παλίσανδρος ή η καρυδιά, ξύλα που προσδίδουν βάθος και σταθερότητα. Το σχήμα της, το οποίο θυμίζει αχλάδι ή δάκρυ, είναι το πρώτο στοιχείο που τη διαφοροποιεί από την κλασική κιθάρα, αλλά η πραγματική της ιδιαιτερότητα κρύβεται στο εσωτερικό και στο κεφάλι του οργάνου.
Η εσωτερική κατασκευή περιλαμβάνει ένα περίπλοκο σύστημα από λεπτά ξύλινα δοκάρια (bracing), τα οποία πρέπει να αντέχουν την τεράστια πίεση που ασκούν οι δώδεκα μεταλλικές χορδές, χωρίς όμως να φιμώνουν τη δόνηση του ξύλου. Το πιο εμβληματικό εξάρτημα της πορτογαλικής κιθάρας είναι το «μηχανικό κλειδί» σε σχήμα βεντάλιας (leque). Αυτός ο μηχανισμός επιτρέπει στον μουσικό να κουρδίζει τις χορδές με απόλυτη ακρίβεια μέσω μικρών βιδών, μια καινοτομία που καθιερώθηκε τον 19ο αιώνα. Οι χορδές είναι πάντα μεταλλικές, χωρισμένες σε έξι ζεύγη, και η διάταξή τους απαιτεί μια ειδική γέφυρα από κόκκαλο ή ελεφαντόδοντο που να κατανέμει την πίεση ομοιόμορφα. Κάθε λεπτομέρεια, από την ποιότητα της λάκας που καλύπτει το σώμα μέχρι την κλίση της ταστιέρας, επηρεάζει το τελικό αποτέλεσμα, καθιστώντας κάθε όργανο μοναδικό, σαν να έχει τη δική του προσωπικότητα και φωνή.
ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ LISBOA – Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Η σχολή της LISBOA (Λισαβόνα) αντιπροσωπεύει την πιο «αστική» και λαϊκή πλευρά του Φάντο. Η κατασκευή της κιθάρας αυτής της σχολής έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που την κάνουν να ξεχωρίζει με την πρώτη ματιά. Το πιο αναγνωρίσιμο στοιχείο είναι το «κεφάλι» του οργάνου, το οποίο καταλήγει πάντα σε ένα καλαίσθητο σχήμα κοχλία (scroll), παρόμοιο με αυτό του βιολιού. Το σώμα της κιθάρας της Λισαβόνας είναι ελαφρώς πιο μικρό και πιο στρογγυλεμένο σε σύγκριση με εκείνο της Coimbra, γεγονός που της προσδίδει έναν ήχο πιο οξύ, λαμπερό και «επιθετικό». Αυτός ο ήχος είναι ιδανικός για να συνοδεύει τη φωνή στις στενές ταβέρνες, εκεί όπου η μουσική πρέπει να επιβληθεί στον περιβάλλοντα θόρυβο.
Το κούρδισμα της σχολής της Λισαβόνας είναι συνήθως πιο ψηλό, γεγονός που απαιτεί από τον οργανοποιό να κατασκευάσει μια ταστιέρα με ελαφρώς μικρότερη κλίμακα (scale length). Οι χορδές είναι πιο κοντά στο ξύλο, επιτρέποντας στον fadista να εκτελεί γρήγορα περάσματα και περίπλοκους αυτοσχεδιασμούς. Στη Λισαβόνα, η κιθάρα είναι ο «συνομιλητής» του τραγουδιστή· δεν τον συνοδεύει απλώς, αλλά του απαντά, σχολιάζει τους στίχους και γεμίζει τις παύσεις με μελωδικά στολίδια. Οι κατασκευαστές της Λισαβόνας δίνουν μεγάλη σημασία στην ευκολία του παιξίματος, καθώς το Φάντο της πρωτεύουσας βασίζεται πολύ στον αυθορμητισμό της στιγμής. Η κιθάρα της Λισαβόνας είναι το όργανο της νύχτας, των ερώτων και των δρόμων, φτιαγμένη για να αντηχεί στα πέτρινα σοκάκια της Alfama.
ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΡΙΤΗ: Η ΣΧΟΛΗ ΤΗΣ COIMBRA – Η ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΗ ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ
Στον αντίποδα βρίσκεται η σχολή της COIMBRA, η οποία είναι στενά συνδεδεμένη με το Πανεπιστήμιο και τις παραδόσεις των φοιτητών. Η κιθάρα της Coimbra έχει μια εντελώς διαφορετική φιλοσοφία κατασκευής και εμφάνισης. Το κεφάλι του οργάνου δεν καταλήγει σε κοχλία, αλλά σε ένα σχήμα που θυμίζει σταγόνα ή ασπίδα, συχνά διακοσμημένο με περίτεχνα σκαλίσματα. Το σώμα της είναι αισθητά μεγαλύτερο και το σχήμα της πιο επιμήκες, στοιχεία που της χαρίζουν έναν ήχο πολύ πιο βαθύ, πλούσιο και αντηχητικό. Αυτή η διαφορά δεν είναι τυχαία, καθώς το Φάντο της Coimbra τραγουδιέται συχνά σε εξωτερικούς χώρους, κάτω από τα παράθυρα των αγαπημένων (καντάδες) ή στις μεγάλες πλατείες, και χρειάζεται έναν ήχο που να ταξιδεύει μακριά.
Το κούρδισμα στην Coimbra είναι συνήθως έναν τόνο χαμηλότερο από αυτό της Λισαβόνας, προσφέροντας μια πιο σκοτεινή και μελαγχολική χροιά που ταιριάζει με το ακαδημαϊκό και ποιητικό ύφος της πόλης. Η ταστιέρα είναι μεγαλύτερη σε μήκος, κάτι που απαιτεί μεγαλύτερη δεξιοτεχνία από τον μουσικό αλλά επιτρέπει μια πιο «κλασική» προσέγγιση στη μελωδία. Οι οργανοποιοί της Coimbra επικεντρώνονται στο να δώσουν στο όργανο μια μεγάλη διάρκεια στον ήχο (sustain), ώστε κάθε νότα να σβήνει αργά, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα κατάνυξης. Ενώ η κιθάρα της Λισαβόνας είναι η κιθάρα της έντασης, η κιθάρα της Coimbra είναι η κιθάρα του στοχασμού. Αυτές οι δύο σχολές, παρά τις διαφορές τους, αποτελούν τους δύο πυλώνες πάνω στους οποίους στηρίζεται η πορτογαλική παράδοση, αποδεικνύοντας ότι η GUITARRA PORTUGUESA είναι ένα όργανο με χίλια πρόσωπα, ικανό να εκφράσει κάθε απόχρωση της ανθρώπινης ψυχής.Η κατασκευή της πορτογαλικής κιθάρας (Guitarra Portuguesa) είναι μια ιεροτελεστία που συνδυάζει την υψηλή ξυλουργική με τη φυσική του ήχου. Κάθε όργανο είναι μοναδικό, καθώς η διαδικασία βασίζεται στην εμπειρική γνώση του οργανοποιού (luthier), ο οποίος πρέπει να «ακούσει» το ξύλο πριν καν το κόψει.
Ακολουθεί η αναλυτική περιγραφή της κατασκευικής διαδικασίας σε τρία στάδια, τηρώντας την πλήρη έκταση των περιγραφών:
ΣΤΑΔΙΟ ΠΡΩΤΟ: Η ΕΚΛΟΓΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ
Η ποιότητα μιας κιθάρας κρίνεται από την πρώτη ύλη. Ο κατασκευαστής επιλέγει το ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΛΑΤΟ (Spruce) για το καπάκι (soundboard), το οποίο είναι το πιο κρίσιμο σημείο για την αντήχηση. Το ξύλο αυτό πρέπει να έχει πυκνά και παράλληλα «νερά». Για την πλάτη και τα πλαϊνά χρησιμοποιείται ο ΠΑΛΙΣΑΝΔΡΟΣ (Rosewood) ή το ΜΑΟΝΙ, ξύλα που προσφέρουν τη σταθερότητα και τις χαμηλές συχνότητες.
Η διαδικασία ξεκινά με το λύγισμα των πλαϊνών (sides). Τα ξύλα βρέχονται και τοποθετούνται σε ειδικά θερμαινόμενα καλούπια, παίρνοντας το εμβληματικό σχήμα αχλαδιού. Στη συνέχεια, τοποθετούνται οι εσωτερικοί ενισχυτές και τα «τάκα», μικρά κομμάτια ξύλου που ενώνουν τα πλαϊνά με το καπάκι και την πλάτη. Το εσωτερικό του οργάνου μοιάζει με αρχιτεκτονικό σχέδιο: το bracing (ο σκελετός των εσωτερικών δοκών) διατάσσεται συνήθως σε σχήμα βεντάλιας. Αυτή η δομή επιτρέπει στο καπάκι να είναι εξαιρετικά λεπτό για να δονείται, αλλά ταυτόχρονα αρκετά ισχυρό ώστε να μην καταρρεύσει από την πίεση των 12 χορδών.
ΣΤΑΔΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η ΤΑΣΤΙΕΡΑ, ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΚΑΙ Ο ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ "LEQUE"
Το επόμενο κρίσιμο βήμα είναι η ένωση του σώματος με το μάνικο (neck), το οποίο κατασκευάζεται συνήθως από σκληρό ξύλο ΚΕΔΡΟΥ ή ΜΑΟΝΙΟΥ. Η ταστιέρα (fretboard) επενδύεται με ΕΒΕΝΟ, ένα ξύλο τόσο σκληρό που αντέχει στη συνεχή τριβή των μεταλλικών χορδών και των δακτύλων του μουσικού. Στην πορτογαλική κιθάρα, η ταστιέρα δεν είναι επίπεδη αλλά ελαφρώς κυρτή (radiused), διευκολύνοντας την εκτέλεση των γρήγορων «ποικιλμάτων» που χαρακτηρίζουν το Φάντο.
Στο κεφάλι του οργάνου συμβαίνει η μεγαλύτερη μηχανική παρέμβαση. Αντί για τα κλασικά κλειδιά, τοποθετείται ο μηχανισμός LEQUE (βεντάλια). Ο οργανοποιός πρέπει να ανοίξει με ακρίβεια χιλιοστού τις υποδοχές για τα δώδεκα μεταλλικά στελέχη. Κάθε στέλεχος καταλήγει σε μια βίδα που ρυθμίζεται από ένα μικρό κλειδί. Αυτή η κατασκευή είναι που δίνει στην πορτογαλική κιθάρα την ικανότητα να διατηρεί το κούρδισμά της παρά τις τεράστιες τάσεις των μεταλλικών χορδών. Η τοποθέτηση των «τάστων» (frets) στην ταστιέρα γίνεται με μαθηματική ακρίβεια, καθώς ακόμα και η παραμικρή απόκλιση θα κατέστρεφε τη μουσικότητα του οργάνου.
ΣΤΑΔΙΟ ΤΡΙΤΟ: ΤΟ ΦΙΝΙΡΙΣΜΑ, Η ΓΕΦΥΡΑ ΚΑΙ Η ΗΧΗΤΙΚΗ ΤΕΛΕΙΟΠΟΙΗΣΗ
Το τελευταίο στάδιο είναι το φινίρισμα, το οποίο συχνά γίνεται με την παραδοσιακή μέθοδο της ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΛΟΥΣΤΡΑΔΟΡΑΣ (French Polish) με γομαλάκα. Αυτό το λεπτό στρώμα βερνικιού προστατεύει το ξύλο χωρίς να πνίγει τον ήχο του, επιτρέποντας στο όργανο να «αναπνέει». Μετά το βερνίκωμα, τοποθετείται η γέφυρα (bridge), η οποία στην πορτογαλική κιθάρα είναι κινητή και δεν κολλάται πάνω στο σώμα. Η πίεση των χορδών είναι αυτή που την κρατά στη θέση της πάνω στο καπάκι.
Η γέφυρα φέρει ένα κομμάτι από κόκκαλο, το οποίο μεταφέρει τη δόνηση των χορδών απευθείας στο ηχείο. Ο οργανοποιός ρυθμίζει το ύψος των χορδών (action) έτσι ώστε να είναι αρκετά χαμηλές για ταχύτητα, αλλά όχι τόσο ώστε να «ταζάρουν» (να βρίσκουν στα τάστα). Τέλος, τοποθετούνται οι χορδές ανά ζεύγη: οι τρεις πρώτες σειρές (πρίμα) είναι συνήθως ατσάλινες, ενώ οι τρεις επόμενες (μπάσα) είναι ατσάλινες με περιέλιξη χαλκού ή αργύρου. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα όργανο που, όταν ο κατασκευαστής το χτυπά ελαφρά με το δάχτυλο, αντηχεί σαν καμπάνα, έτοιμο να μεταφέρει το συναίσθημα του Φάντο από τα χέρια του μουσικού στην καρδιά του ακροατή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου