Η σύγκριση μεταξύ του Komuz και του Temir Komuz παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρά τη συνωνυμία τους, τα δύο αυτά όργανα ανήκουν σε εντελώς διαφορετικές οικογένειες παραγωγής ήχου και αντιπροσωπεύουν διαφορετικές τεχνολογικές περιόδους και κοινωνικές λειτουργίες.
1. ΟΡΓΑΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Η βασική διαφορά τους έγκειται στην πηγή της δόνησης, σύμφωνα με το σύστημα ταξινόμησης
Hornbostel-Sachs:
Komuz (Χορδόφωνο - 321.322): Κατατάσσεται στα λαούτα με λαιμό. Ο ήχος παράγεται από τη δόνηση τριών χορδών (παραδοσιακά από έντερο, πλέον από νάιλον) που μεταφέρεται μέσω του καβαλάρη στο ξύλινο αντηχείο. Είναι ένα όργανο πολυφωνικό και μελωδικό, με δυνατότητα εκτέλεσης περίπλοκων αρμονικών σχημάτων.
Temir Komuz (Ιδιόφωνο - 121.2): Κατατάσσεται στα ελασματόφωνα στόματος. Ο ήχος παράγεται από τη δόνηση ενός μεταλλικού ελάσματος (γλώσσας) που είναι στερεωμένο σε ένα πλαίσιο. Είναι ένα όργανο μονοφωνικό, όπου το ανθρώπινο σώμα (στοματική κοιλότητα) λειτουργεί ως μεταβλητό
Το Kyl-kyyak αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα όργανα στην οργανολογία της Κεντρικής Ασίας, καθώς συνδυάζει την ξυλογλυπτική με τη χρήση οργανικών υλικών από το ζωικό βασίλειο. Η κατασκευή του
ακολουθεί μια αρχαία παράδοση που συνδέει τη μουσική με τον σαμανισμό και την πνευματική αναζήτηση των νομάδων.
Το σώμα του οργάνου σκαλίζεται παραδοσιακά από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου βερικοκιάς ή λεύκας, διατηρώντας μια ημιανοιχτή δομή που θυμίζει βαθιά λεκάνη. Η ιδιαιτερότητά του έγκειται στην ηχητική μεμβράνη: το κάτω τμήμα του ηχείου καλύπτεται από τεντωμένο δέρμα καμήλας ή αγελάδας, το οποίο προσφέρει έναν υπόκωφο, ζεστό ήχο με πλούσιες χαμηλές συχνότητες.
Οι δύο χορδές του και το δοξάρι κατασκευάζονται αποκλειστικά από δέσμες άπλυτης τρίχας αλόγου. Η τραχιά υφή της τρίχας είναι απαραίτητη για τη δημιουργία της χαρακτηριστικής τριβής, παράγοντας έναν ήχο που συχνά περιγράφεται ως «ανθρώπινος», καθώς μπορεί να μιμηθεί το κλάμα ή τον λυγμό. Στο πάνω μέρος του λαιμού, οι τεχνίτες συχνά σκαλίζουν μια κεφαλή αλόγου, τιμώντας τον ιερό δεσμό του λαού με το ζώο που τους στηρίζει στη στέπα.
Σε αντίθεση με τα έγχορδα, το Temir Komuz ανήκει στην κατηγορία των ιδιόφωνων ελασματοφώνων. Η κατασκευή του δεν επιδέχεται την παραμικρή απόκλιση, καθώς η λειτουργία του βασίζεται στο κενό ανάμεσα στο πλαίσιο και το δονούμενο στοιχείο.
Το Πλαίσιο και η Γεωμετρία της Λαβίδας
Η βάση του οργάνου κατασκευάζεται παραδοσιακά από σίδηρο ή ορείχαλκο. Ο σιδηρουργός σφυρηλατεί το μέταλλο δίνοντάς του το χαρακτηριστικό σχήμα πέταλου, το οποίο καταλήγει σε δύο παράλληλα σκέλη. Η
Η κατασκευή ξεκινά χρόνια πριν ο τεχνίτης πιάσει το σκαρπέλο. Η βερικοκιά (Armeniaca vulgaris) δεν επιλέγεται τυχαία. Στα υψίπεδα του Κιργιστάν, το ξύλο αυτό αναπτύσσεται αργά λόγω του υψομέτρου, αποκτώντας εξαιρετική πυκνότητα.
Η ηλικία του δέντρου: Ένα δέντρο πρέπει να είναι τουλάχιστον 40-50 ετών.
Η κοπή: Γίνεται παραδοσιακά το χειμώνα, όταν οι χυμοί του δέντρου είναι στο χαμηλότερο σημείο τους, εξασφαλίζοντας ότι το ξύλο δεν θα «σκάσει» κατά την αποξήρανση.
Η φυσική αποξήρανση: Το ξύλο αποθηκεύεται σε σκοτεινά κελάρια, μακριά από τον ήλιο, για 3 έως 7 χρόνια. Αυτή η αναμονή είναι που δίνει στο Κομούζ τον «στεγνό» και καθαρό ήχο του.
Τα τρία αυτά όργανα ανήκουν στην ίδια οικογένεια της ανατολικής σαντουροειδούς άρπας(long zither), αλλά αντανακλούν την κουλτούρα των λαών που τα δημιούργησαν: την αυτοκρατορική αίγλη της Κίνας, την εκλεπτυσμένη αυλική παράδοση της Κορέας και τη νομαδική πρακτικότητα της Κεντρικής Ασίας.
Ακολουθεί η σύγκρισή τους σε τρία βασικά σημεία:
1. Οι Καβαλάρηδες (Γέφυρες)
GUZHENG
Αυτή είναι η πιο χαρακτηριστική διαφορά τους:
Jetigen: Χρησιμοποιεί αστραγάλους προβάτων (asyks). Είναι κινητοί, ακατέργαστοι και δίνουν έναν πιο «γήινο» και πρωτόγονο ήχο.
Το JETIGEN (Τζετιγκέν) είναι η «κρυμμένη άρπα» της Κεντρικής Ασίας. Παρόλο που το Komuz κατέχει τα πρωτεία στη δημοτικότητα, το Jetigen αντιπροσωπεύει μια πιο αρχαία, πολυφωνική και μυστικιστική
πλευρά της κιργιζιανής και καζακικής παράδοσης.
Ακολουθεί μια ανάλυση αυτού του μοναδικού οργάνου, ιδανική για να συμπληρώσει την παρουσίασή σας:
JETIGEN: Η ΑΡΧΑΙΑ ΑΡΠΑ ΤΩΝ ΝΟΜΑΔΩΝ
Το Jetigen ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα όργανα της περιοχής λόγω του μεγέθους του, του αριθμού των χορδών του και του τρόπου με τον οποίο παράγει τον ήχο του.
1. Κατασκευή και Μηχανισμός
Το Σώμα: Είναι ένα επίμηκες, ξύλινο κουτί που λειτουργεί ως αντηχείο. Το μήκος του φτάνει περίπου το 1,5 μέτρο, γεγονός που το καθιστά το μεγαλύτερο και πιο δύσχρηστο στη μεταφορά παραδοσιακό όργανο.
Οι Χορδές: Διαθέτει από 7 έως 15 χορδές. Παλαιότερα οι χορδές φτιάχνονταν από έντερα ζώων ή τρίχες αλόγου, ενώ σήμερα χρησιμοποιείται συχνά μέταλλο ή νάιλον.
Οι Καβαλάρηδες (Bridges): Το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι οι χορδές στηρίζονται πάνω σε αστραγάλους προβάτων (asyks). Μετακινώντας αυτούς τους αστραγάλους κατά μήκος της χορδής, ο μουσικός μπορεί να αλλάξει το κούρδισμα κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης.
2. Ο Ήχος: Μια «Γαλήνια» Εμπειρία
Σε αντίθεση με τον «ξερό» και ρυθμικό ήχο του Komuz, το Jetigen παράγει έναν ήχο:
Αιθέριο και Ρευστό: Θυμίζει το ευρωπαϊκό καννονάκι ή την άρπα.
Βαθύ και Αντηχητικό: Λόγω του μεγάλου ξύλινου σώματός του, οι νότες διαρκούν περισσότερο, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα κατάνυξης.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Ο ΜΥΘΟΣ ΤΩΝ 7 ΧΟΡΔΩΝ
Η ονομασία «Jetigen» προέρχεται από τις λέξεις "Jeti" (Επτά) και "Gen" (Τραγούδι/Ήχος). Ο θρύλος πίσω από τη γέννησή του είναι συγκλονιστικός:
Λέγεται πως ένας γέροντας έχασε τους επτά γιους του σε έναν βαρύ χειμώνα. Για να θρηνήσει κάθε παιδί του, έπαιρνε ένα κομμάτι ξύλο, άπλωνε μια χορδή και συνέθετε μια μελωδία. Κάθε χορδή αντιπροσώπευε έναν γιο και το σύνολο των επτά χορδών δημιούργησε το πρώτο Jetigen, μετατρέποντας τον πόνο σε αθάνατη μουσική.
ΓΙΑΤΙ «ΞΕΧΑΣΤΗΚΕ» ΤΟ JETIGEN;
Όπως αναφέρεται και στο κείμενό σας, η παρακμή του οφείλεται κυρίως σε πρακτικούς λόγους:
Το Ζήτημα της Μεταφοράς: Για έναν νομαδικό λαό, ο εξοπλισμός έπρεπε να χωράει στα πλάγια ενός αλόγου. Το Komuz, με το μικρό του μέγεθος, ήταν ο ιδανικός ταξιδιώτης. Το Jetigen, με το ενάμισι μέτρο μήκος του, ήταν δύσκολο να μετακινηθεί μέσα στις στέπες.
Η Πολυπλοκότητα: Απαιτεί περισσότερο χρόνο για κούρδισμα και μεγαλύτερη δεξιοτεχνία στον χειρισμό των πολλών χορδών σε σχέση με τα τρίχορδα λαούτα.
Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΣΗΜΕΡΑ
Σήμερα, χάρη σε ανθρώπους όπως ο Jusup Asayev, το Jetigen επιστρέφει. Στις σύγχρονες ορχήστρες λαϊκών οργάνων του Κιργιστάν και του Καζακστάν, το Jetigen χρησιμοποιείται για να δώσει βάθος και αρμονία, προσφέροντας ένα ηχόχρωμα που κανένα άλλο όργανο της Κεντρικής Ασίας δεν μπορεί να αντικαταστήσει.
Είναι το όργανο που αποδεικνύει ότι η κιργιζιανή μουσική δεν είναι μόνο «καλπασμός» και ένταση, αλλά και βαθιά, γαλήνια περισυλλογή.
Η κατασκευή του Jetigen είναι μια ιεροτελεστία που συνδυάζει την ξυλουργική ακρίβεια με τη νομαδική παράδοση. Πρόκειται για ένα όργανο που απαιτεί χρόνο, μεράκι και συγκεκριμένα υλικά για να αποδώσει αυτόν τον «κρυστάλλινο» ήχο.
Ακολουθούν οι λεπτομέρειες της κατασκευής του βήμα προς βήμα:
1. Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ
Το Jetigen είναι ένα κοίλο αντηχείο. Για να αντέξει την πίεση των πολλών χορδών αλλά και να έχει καλή αντήχηση, χρησιμοποιούνται δύο είδη ξύλου:
Πεύκο ή Έλατο: Για την επάνω επιφάνεια (το καπάκι), καθώς είναι ελαφριά ξύλα που δονούνται εύκολα.
Σημύδα, Σφένδαμος ή Καρυδιά: Για το κυρίως σώμα και τα πλαϊνά, ώστε να δίνουν σταθερότητα και βάθος στον ήχο.
2. ΤΟ ΣΧΗΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΣΩΜΑ
Μήκος: Το σώμα έχει μήκος από 120 έως 150 εκατοστά.
Σκαφτό ή Συναρμολογούμενο: Στην αρχαία μορφή του, οι νομάδες σκάλιζαν ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου (όπως το Komuz). Σήμερα, κατασκευάζεται συνήθως ως ένα επίμηκες ορθογώνιο κουτί, ελαφρώς πλατύτερο στη μία άκρη, για να ενισχύεται ο όγκος των χαμηλών συχνοτήτων.
3. ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ: ΟΙ «ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΙ» (ASYKS)
Αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της κατασκευής του. Αντί για σταθερούς καβαλάρηδες (bridges), το Jetigen χρησιμοποιεί αστραγάλους προβάτων.
Οι αστράγαλοι τοποθετούνται κάτω από κάθε χορδή.
Δεν είναι καρφωμένοι· κρατιούνται στη θέση τους μόνο από την πίεση της χορδής.
Λειτουργία: Μετακινώντας τον αστράγαλο δεξιά ή αριστερά, ο μουσικός αλλάζει το μήκος της χορδής που δονείται, κουρδίζοντας έτσι το όργανο με ακρίβεια.
4. ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ
Αριθμός: Παραδοσιακά είχε 7 χορδές (εξού και το όνομα Jeti), αλλά τα σύγχρονα Jetigen έχουν φτάσει τις 15 ή και 21 χορδές.
Υλικό: Παλαιότερα χρησιμοποιούσαν στριμμένες τρίχες αλόγου. Σήμερα χρησιμοποιούνται μεταλλικές χορδές ή νάιλον, που δίνουν μεγαλύτερη διάρκεια στον ήχο (sustain).
Κλειδιά: Στη μία άκρη υπάρχουν ξύλινα κλειδιά (στριφτάρια) για το γενικό κούρδισμα, παρόμοια με αυτά του πιάνου ή του κανονιού.
Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΣΥΝΑΡΜΟΛΟΓΗΣΗΣ (ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ)
Λείανση: Το εσωτερικό του κουτιού λειαίνεται προσεκτικά για να μην εμποδίζεται η ροή του αέρα.
Ηχητικές Τρύπες: Ανοίγονται μικρές διακοσμητικές τρύπες στο πάνω καπάκι (συχνά σε σχήμα λουλουδιού ή ήλιου) για να βγαίνει ο ήχος.
Τέντωμα: Τοποθετούνται οι χορδές και κάτω από καθεμία μπαίνει ο αντίστοιχος αστράγαλος.
Κούρδισμα: Ο τεχνίτης μετακινεί τους αστραγάλους μέχρι το όργανο να «ισορροπήσει» ηχητικά.
Tip: Στο Κιργιστάν θεωρείται μεγάλη τέχνη όχι μόνο να παίζεις Jetigen, αλλά και να ξέρεις να το κουρδίζεις σωστά μετακινώντας τους αστραγάλους, καθώς η θερμοκρασία και η υγρασία αλλάζουν συνεχώς την τάση του ξύλου!
Για τον νομάδα του Κιργιστάν, το μουσικό όργανο δεν ήταν ποτέ ένα απλό αντικείμενο. Ήταν ο σύντροφός του στις ατελείωτες διαδρομές στα βουνά, η φωνή της μοναξιάς του και το μέσο για να επικοινωνήσει με τη φύση και τα πνεύματα. Φτιαγμένα από υλικά που πρόσφερε η γη –ξύλο, πηλό και τρίχες αλόγου– αυτά τα όργανα κουβαλούν μέχρι σήμερα την ανάσα της Κεντρικής Ασίας.
KOMUZ (ΚΟΜΟΥΖ): ΤΟ ΞΥΛΟ ΠΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΑΕΙ
Είναι το εθνικό σύμβολο, ο βασιλιάς της κιργιζιανης μουσικής. Το KOMUZ είναι ένα τρίχορδο λαούτο, μοναδικό γιατί δεν διαθέτει τάστα, επιτρέποντας στον μουσικό να «γλιστράει» ανάμεσα στις νότες με απόλυτη ελευθερία.
ΓΙΑΤΙ ΣΤΙΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΚΟΜΟΥΖ ΜΕ ΗΧΕΙΟ ΚΑΙ ΧΩΡΙΣ:
Η διαφορά ανάμεσα στα Komuz με τρύπα (ηχείο) και σε αυτά χωρίς τρύπα οφείλεται κυρίως στην καταγωγή και τον τρόπο κατασκευής τους, καθώς το όργανο συναντάται σε δύο διαφορετικές παραδόσεις: Κιργίσιο Komuz (Χωρίς τρύπα): Το αυθεντικό παραδοσιακό όργανο του Κιργιστάν δεν έχει τρύπα στο καπάκι. Είναι σκαφτό, φτιαγμένο συνήθως από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου βερίκοκου ή αρκεύθου. Ο ήχος βγαίνει μέσα από το πολύ λεπτό ξύλινο καπάκι που δονείται. Αυτό δίνει έναν ήχο πιο χαμηλόφωνο, «στεγνό» και απαλό, ιδανικό για τις μοναχικές απαγγελίες των Akyn στις
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
.jpeg)
