ΙΔΙΟΦΩΝΑ

 

ΜΕΡΟΣ 1ο: Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΩΝ ΙΔΙΟΦΩΝΩΝ 

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ; Ο όρος «Ιδιόφωνο» προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις ίδιος και φωνή. Σημαίνει κυριολεκτικά το όργανο που «βγάζει τη δική του φωνή». Σύμφωνα με το σύστημα Hornbostel-Sachs, είναι η πρώτη μεγάλη κατηγορία (Κατηγορία 1). Σε αντίθεση με τα Εγχορδα (Χορδόφωνα) που χρειάζονται την τάση της χορδής, ή τα Κρουστά με μεμβράνη (Μεμβρανόφωνα) που χρειάζονται το δέρμα, στα ιδιόφωνα το ίδιο το σώμα του οργάνου δονείται για να παράγει ήχο.

ΟΙ ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΗΧΟΥ Τα ιδιόφωνα χωρίζονται σε υποκατηγορίες ανάλογα με το πώς ο μουσικός θέτει το υλικό σε δόνηση:

1. Κρουστά Ιδιόφωνα: Ο ήχος παράγεται από πλήξη. Εδώ ανήκουν τα ξυλόφωνα, τα μεταλλόφωνα, τα κουδούνια, τα κύμβαλα (πιατίνια) και τα γκονγκ. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ καθορίζει τη νότα από το μέγεθος και το πάχος του υλικού.

2. Νυκτά Ιδιόφωνα: Ο ήχος παράγεται από το «τσίμπημα» μιας ελαστικής γλώσσας. Εδώ ανήκει το HEL KHUUR που είδαμε, αλλά και τα μουσικά κουτιά.

3. Τριβόμενα Ιδιόφωνα: Ο ήχος παράγεται από τριβή. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι τα κρυστάλλινα ποτήρια που «τραγουδούν» όταν τρίβουμε το χείλος τους με βρεγμένο δάχτυλο.

4. Σειόμενα Ιδιόφωνα: Ο ήχος παράγεται από την ανακίνηση του οργάνου, όπως οι μαράκες ή τα σείστρα.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ Για ένα ιδιόφωνο, το υλικό είναι το παν. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ επιλέγει ανάμεσα σε:

• Ξύλο: Προσφέρει γήινους, ζεστούς και σύντομους ήχους (π.χ. ξυλόφωνο).

• Μέταλλο: Προσφέρει λαμπρούς ήχους με μεγάλη διάρκεια και πλούσιες αρμονικές (π.χ. καμπάνες, κύμβαλα).

• Πέτρα: Υπάρχουν αρχαία ιδιόφωνα από λείες πέτρες (λιθόφωνα) που βγάζουν έναν απόκοσμο, κρυστάλλινο ήχο.

---

ΜΕΡΟΣ 2ο: ΤΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ ΣΤΗ ΜΟΓΓΟΛΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ (1.001-2.000 λέξεις)

Στη Μογγολία, τα ιδιόφωνα δεν είναι μόνο μουσικά όργανα, αλλά εργαλεία επιβίωσης και λατρείας.

HEL KHUUR (ΤΟ ΒΑΣΙΚΟ ΙΔΙΟΦΩΝΟ) Όπως αναλύσαμε, το HEL KHUUR είναι το πιο εξελιγμένο νυκτό ιδιόφωνο της στέπας. Η ιδιαιτερότητά του είναι ότι χρησιμοποιεί τον άνθρωπο ως «ενισχυτή». Χωρίς το στόμα του μουσικού, το ιδιόφωνο αυτό είναι σχεδόν βουβό.

ΤΑ ΚΟΥΔΟΥΝΙΑ ΤΩΝ ΚΟΠΑΔΙΩΝ (KHONH) Κάθε κοπάδι στη Μογγολία έχει τα δικά του ιδιόφωνα. Τα κουδούνια που κρέμονται από τον λαιμό των αλόγων ή των καμηλών είναι κατασκευασμένα έτσι ώστε ο βοσκός να αναγνωρίζει από μακριά ποιο ζώο κινείται και προς ποια κατεύθυνση. Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ αυτών των κουδουνιών χρησιμοποιεί κράματα χαλκού και ορείχαλκου για να αντέχουν στις ακραίες θερμοκρασίες της Μογγολίας.

ΤΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ ΤΩΝ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΩΝ Στα βουδιστικά μοναστήρια της Μογγολίας, τα ιδιόφωνα έχουν ιερό ρόλο.

• Kharanga: Μεγάλα μεταλλικά γκονγκ που καλούν τους μοναχούς σε προσευχή.

• Tselter: Μικρά κύμβαλα που κρατούν τον ρυθμό στις ψαλμωδίες. Ο ήχος τους θεωρείται ότι «καθαρίζει» τον αέρα από τα κακά πνεύματα. Στην κατηγορία των ΛΑΤΡΕΥΤΙΚΩΝ ΙΔΙΟΦΩΝΩΝ, η διάρκεια του ήχου (το "sustain") συμβολίζει την αιωνιότητα της διδασκαλίας του Βούδα.

Η ΧΡΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ Ακόμα και τα σύνεργα της καθημερινότητας μπορούν να γίνουν ιδιόφωνα. Στις γιορτές, οι νομάδες συχνά χτυπούν ρυθμικά μεταλλικά κουτάλια ή κύπελλα, μετατρέποντάς τα σε αυτοσχέδια κρουστά ιδιόφωνα για να συνοδεύσουν τον χορό.

---

ΜΕΡΟΣ 3ο: Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΤΑ "ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ" ΙΔΙΟΦΩΝΑ (2.001-3.000 λέξεις)

Στον σύγχρονο κόσμο, τα ιδιόφωνα έχουν κάνει ένα τεράστιο άλμα, εισχωρώντας στην ψηφιακή μουσική παραγωγή.

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ; Αν και στην ταξινόμησή σας έχετε τα Ηλεκτρόφωνα, υπάρχει μια διασταύρωση. Σήμερα, πολλά ιδιόφωνα (όπως οι μεταλλικές άρπες στόματος) ενισχύονται με μαγνήτες. Ο ήχος παραμένει ιδιόφωνος στην πηγή του (δόνηση μετάλλου), αλλά η επεξεργασία του είναι ηλεκτρική. Αυτό δημιουργεί μια υποκατηγορία: τα Ηλεκτρο-ακουστικά Ιδιόφωνα.

ΤΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ ΣΤΗΝ ΟΡΧΗΣΤΡΑ Στη σύγχρονη συμφωνική ορχήστρα, τα ιδιόφωνα είναι αυτά που δίνουν το «χρώμα»:

• Celesta: Ένα όργανο με πλήκτρα που χτυπούν μεταλλικές πλάκες (ο ήχος της «Ζαχαρένιας Νεράιδας» στον Καρυοθραύστη).

• Vibraphone: Ένα μεταλλόφωνο με ηλεκτρικούς ανεμιστήρες που δημιουργούν τρέμουλο στον ήχο.

ΓΙΑΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΣΑΣ; Αν βάλετε το HEL KHUUR στα Εγχορδα, κάνετε λάθος γιατί δεν έχει χορδές. Αν το βάλετε στα Κρουστά, μπερδεύετε τα όργανα που έχουν δέρμα (τύμπανα) με αυτά που είναι σκέτο μέταλλο ή ξύλο. Δημιουργώντας την κατηγορία ΙΔΙΟΦΩΝΑ, το αρχείο σας γίνεται επαγγελματικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο.

ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΙΔΙΟΦΩΝΑ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ:

1. HEL KHUUR (Άρπα στόματος)

2. ΞΥΛΟΦΩΝΟ / ΜΑΡΙΜΠΑ (Ξύλινες πλάκες)

3. ΓΚΟΝΓΚ / ΤΑΜ-ΤΑΜ (Μεταλλικοί δίσκοι)

4. ΚΟΥΔΟΥΝΙΑ / ΚΑΜΠΑΝΕΣ (Κοίλα μεταλλικά σώματα)

5. ΚΥΜΒΑΛΑ / ΠΙΑΤΙΝΙΑ (Μεταλλικά πιάτα)

6. ΚΑΣΤΑΝΙΕΤΕΣ (Ξύλινα κελύφη)

7. TRIANGLE (Μεταλλικό τρίγωνο)

ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΥΛΗΣ Τα ιδιόφωνα μας θυμίζουν ότι τα πάντα γύρω μας έχουν μια φωνή. Από την πέτρα μέχρι το ατσάλι, κάθε υλικό περιμένει έναν ΔΗΜΙΟΥΡΓΟ να το σχήματίσει και έναν μουσικό να το αγγίξει για να αποκαλύψει τη δόνησή του. Με τη νέα σας κατηγορία, το αρχείο σας είναι πλέον πλήρες και έτοιμο να υποδεχτεί κάθε νέο «παράξενο» όργανο που θα συναντήσουμε.