ΚΡΗΤΙΚΟ ΛΑΟΥΤΟ

 Το ΚΡΗΤΙΚΟ ΛΑΟΥΤΟ αποτελεί την πιο επιβλητική και δυναμική εκδοχή της οικογένειας των λαούτων στον ελληνικό χώρο. Η εξέλιξή του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις ανάγκες της κρητικής μουσικής παράδοσης, η οποία απαιτούσε ένα όργανο με μεγάλο ηχητικό όγκο, ικανό να συνοδεύσει τη λύρα αλλά και να ηγηθεί σε σολιστικό επίπεδο στα ορεινά πανηγύρια και τα γλέντια του νησιού.

Η μορφολογία του κρητικού λαούτου το διαφοροποιεί αισθητά από το στεριανό. Διαθέτει το μεγαλύτερο σκάφος (καράβι) από όλα τα είδη, με βάθος που επιτρέπει την παραγωγή πλούσιων χαμηλών συχνοτήτων. Ο βραχίονας (μάνικο) είναι επίσης μακρύτερος, φτάνοντας σε κλίμακα τα 72 εκατοστά, γεγονός που καθιστά το όργανο πιο απαιτητικό στον χειρισμό του αλλά του προσφέρει μοναδική λαμπρότητα. Το κούρδισμά του είναι ΜΙ - ΛΑ - ΡΕ - ΣΟΛ (από την ψιλή προς τη μπάσα χορδή), δηλαδή μια τέταρτη χαμηλότερα από το στεριανό λαούτο, δίνοντάς του έναν πιο βαθύ και επιβλητικό χαρακτήρα.

Στην κατασκευή του κρητικού λαούτου, οι οργανοποιοί δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στη στατική αντοχή. Λόγω του μεγαλύτερου μήκους και των παχύτερων μεταλλικών χορδών, η πίεση που ασκείται στο καπάκι και στον καβαλάρη είναι τεράστια. Για τον λόγο αυτό, το καπάκι από έλατο ενισχύεται εσωτερικά με πιο στιβαρά καμάρια, ενώ το μάνικο φέρει πάντα εσωτερικές κόντρες από σκληρό ξύλο εβένου για να αποφεύγεται το σκέβρωμα. Το σκάφος αποτελείται συνήθως από 35 έως 45 δούγες, με τον σφένδαμο και την καρυδιά να παραμένουν τα προτιμώμενα υλικά για την αντοχή και την αντήχησή τους.

Ιστορικά, το κρητικό λαούτο γνώρισε μεγάλη άνθιση από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν μεγάλοι δεξιοτέχνες άρχισαν να αναδεικνύουν τις σολιστικές του δυνατότητες. Σε αντίθεση με το στεριανό λαούτο που λειτουργεί κυρίως ρυθμικά, στην Κρήτη το λαούτο "κελαηδάει", εκτελώντας περίτεχνες μελωδικές γραμμές και "πατήματα" που απαιτούν μεγάλη ταχύτητα και ακρίβεια. Η χρήση της πένας στην Κρήτη είναι επίσης ιδιαίτερη, με δυνατά και κοφτά χτυπήματα που δίνουν τον απαραίτητο δυναμισμό στους γρήγορους χορούς, όπως ο πεντοζάλης και ο μαλεβιζιώτης.

Για τη διασφάλιση της ποιότητας και της μακροζωίας ενός κρητικού λαούτου, η χρήση της παραδοσιακής ψαρόκολλας και του λουστραρίσματος με γομαλάκα είναι αδιαπραγμάτευτα στοιχεία. Η γομαλάκα επιτρέπει στο μεγάλο ηχείο να "αναπνέει" και να εξελίσσεται ηχητικά με την πάροδο του χρόνου, κάνοντας το όργανο να ακούγεται καλύτερα όσο περισσότερο παίζεται. Η συντήρησή του απαιτεί προσοχή στην υγρασία, καθώς οι μεγάλες επιφάνειες ξύλου είναι πιο επιρρεπείς σε συστολές και διαστολές.Η κατασκευή του ΚΡΗΤΙΚΟΥ ΛΑΟΥΤΟΥ αποτελεί την κορύφωση της ελληνικής οργανοποιίας, καθώς το όργανο αυτό καλείται να διαχειριστεί τις μεγαλύτερες στατικές πιέσεις από οποιοδήποτε άλλο παραδοσιακό έγχορδο. Λόγω της μεγάλης κλίμακας των 72 εκατοστών και των χοντρών μεταλλικών χορδών, η κατασκευή του απαιτεί μια αρχιτεκτονική προσέγγιση που συνδυάζει την απόλυτη στιβαρότητα με την ευαίσθητη αντήχηση.

Η διαδικασία ξεκινά με τη δημιουργία του σκάφους, του λεγόμενου «καραβιού». Το κρητικό λαούτο διαθέτει το πιο ογκώδες ηχείο στην οικογένεια, το οποίο κατασκευάζεται πάνω σε ένα ειδικό μεγάλο καλούπι. Χρησιμοποιούνται από 35 έως 45 δούγες, οι οποίες πλανίζονται με το χέρι μέχρι το πάχος τους να φτάσει τα 2,2 έως 2,5 χιλιοστά. Τα προτιμώμενα ξύλα είναι ο Σφένδαμος (Κελεμπέκι) για την κρυσταλλική του αντήχηση και η Καρυδιά για το βάθος των χαμηλών συχνοτήτων. Κάθε δούγα λυγίζεται με ατμό και κολλάται με παραδοσιακή ζεστή ψαρόκολλα, η οποία μόλις στεγνώσει μετατρέπει το σκάφος σε ένα ενιαίο, σκληρό σώμα που μεταφέρει τις δονήσεις χωρίς απώλειες.

Το καπάκι του κρητικού λαούτου είναι ο «πνεύμονας» που παράγει τον επιθετικό και δυνατό ήχο του νησιού. Κατασκευάζεται από Ευρωπαϊκό Έλατο ΑΑΑ ποιότητας, με απόλυτα ίσια και πυκνά νερά. Το κρίσιμο σημείο εδώ είναι η εσωτερική ενίσχυση, τα «καμάρια». Στο κρητικό λαούτο, τα καμάρια είναι πιο παχιά και τοποθετούνται σε συγκεκριμένες αποστάσεις ώστε να αντέχουν το τεράστιο φορτίο του καβαλάρη, ο οποίος δέχεται την τάση των οκτώ χορδών. Ο οργανοποιός «κουρδίζει» το καπάκι αφαιρώντας με τη σμίλη μικρά κομμάτια ξύλου από τα καμάρια, μέχρι το καπάκι να αποκτήσει τον επιθυμητό συντονισμό όταν το χτυπά με το δάχτυλο.

Ο βραχίονας (μάνικο) του κρητικού λαούτου είναι το μακρύτερο της οικογένειας και πρέπει να παραμένει απόλυτα ίσιο παρά την τάση. Για να επιτευχθεί αυτό, ο τεχνίτης χρησιμοποιεί σκληρά ξύλα όπως το μαόνι ή τη μουριά, ενισχύοντάς τα εσωτερικά με «κόντρες» από Έβενο. Η ταστιέρα κατασκευάζεται επίσης από παχύ έβενο, πάνω στον οποίο τοποθετούνται τα σταθερά μεταλλικά τάστα (δεσμοί) από νικέλιο. Η κλίμακα των 72 εκατοστών επιτρέπει στον μουσικό να έχει μεγαλύτερη ακρίβεια στα μελωδικά του «πατήματα», προσφέροντας ταυτόχρονα αυτόν τον χαρακτηριστικό «μεταλλικό» και λαμπρό ήχο που απαιτεί η κρητική μουσική.

Το τελικό στάδιο είναι το λουστράρισμα με Γομαλάκα (Shellac). Η γομαλάκα εφαρμόζεται με το χέρι σε δεκάδες λεπτές στρώσεις, μια διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει εβδομάδες. Αυτό το φυσικό βερνίκι είναι το μόνο που επιτρέπει στο ξύλο να «αναπνέει» και να ωριμάζει ηχητικά με τα χρόνια. Ένα κρητικό λαούτο που έχει λουστραριστεί με γομαλάκα θα ακούγεται όλο και καλύτερα όσο περνάει ο καιρός, καθώς οι ίνες του ξύλου απελευθερώνονται. Η συντήρηση του οργάνου περιλαμβάνει τον τακτικό έλεγχο της υγρασίας και το σκούπισμα μετά από κάθε χρήση, ώστε να διατηρείται η λάμψη και η ακεραιότητα του ξύλου για γενιές.