Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΦΡΙΚΗ

Η κατασκευή μουσικών οργάνων στην αφρικανική ήπειρο δεν είναι απλώς μια τεχνική διαδικασία, αλλά μια ιερή πράξη που συνδέει τη φύση

, την κοινότητα και τον πνευματικό κόσμο. Από τις σαβάνες της Δυτικής Αφρικής έως τα υψίπεδα της Αιθιοπίας, τα όργανα κατασκευάζονται με υλικά που προσφέρει το άμεσο περιβάλλον, ενσωματώνοντας αιώνες γνώσης και παράδοσης. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ Η ιστορία των αφρικανικών οργάνων χάνεται στα βάθη των χιλιετιών, με τοιχογραφίες στην έρημο Σαχάρα να απεικονίζουν πρωτόγονες άρπες και κρουστά ήδη από το 3000 π.Χ. Στην Αφρική, το μουσικό όργανο θεωρείται συχνά "ζωντανός οργανισμός". Η κατασκευή του ξεκινά παραδοσιακά με προσφορές και τελετουργίες προς το πνεύμα του δέντρου ή του ζώου που θα προσφέρει τα υλικά του. Ιστορικά, οι κατασκευαστές ήταν μέλη συγκεκριμένων κοινωνικών τάξεων ή οικογενειών (όπως οι Griots στη Δυτική Αφρική), οι οποίοι μετέφεραν τα μυστικά της τέχνης από γενιά σε γενιά. Τα όργανα αυτά δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για διασκέδαση, αλλά ως εργαλεία επικοινωνίας (talking drums), θρησκευτικής λατρείας και κοινωνικής συνοχής. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ Η αφρικανική οργανοποιία βασίζεται στην απόλυτη αξιοποίηση των φυσικών πόρων. Κάθε υλικό επιλέγεται για τις ακουστικές του ιδιότητες και τη συμβολική του αξία. 1. Μεμβρανόφωνα (Τύμπανα) Τα τύμπανα, όπως το πασίγνωστο DJEMBE, κατασκευάζονται από ένα ενιαίο κομμάτι κορμού δέντρου (συχνά από σκληρό ξύλο Lenke ή Mahogani). Λάξευση: Το εσωτερικό σκαλίζεται με το χέρι μέχρι να επιτευχθεί το επιθυμητό πάχος, το οποίο καθορίζει την αντήχηση. Η Μεμβράνη: Χρησιμοποιείται συνήθως δέρμα κατσίκας για υψηλούς τόνους ή δέρμα αγελάδας για βαθύτερο ήχο. Το δέρμα στερεώνεται με ένα σύνθετο σύστημα από πλεγμένα σχοινιά και μεταλλικά στεφάνια. Κούρδισμα: Γίνεται με το σφίξιμο των σχοινιών σε συγκεκριμένα σχήματα (όπως το "διαμάντι"), αυξάνοντας την τάση της μεμβράνης. 2. Χορδόφωνα (Kora, Ngoni, Valiha) Η KORA είναι ίσως το πιο περίπλοκο όργανο, μια άρπα-λαούτο με 21 χορδές. Το Σώμα: Κατασκευάζεται από μια μεγάλη νεροκολοκύθα (calabash), η οποία κόβεται στη μέση και καλύπτεται με τεντωμένο δέρμα αγελάδας ή αντιλόπης. Ο Βραχίονας: Ένα μακρύ ξύλο διαπερνά την κολοκύθα. Οι χορδές, που παραδοσιακά φτιάχνονταν από λωρίδες δέρματος και σήμερα από νάιλον, στηρίζονται σε έναν ξύλινο καβαλάρη που πατά πάνω στο δέρμα. Ο Ήχος: Η χρήση της κολοκύθας ως ηχείου προσφέρει έναν κρυστάλλινο, απαλό ήχο που μοιάζει με της άρπας αλλά με την κρουστική ενέργεια του λαούτου. 3. Ιδιόφωνα (Mbira, Balafon) Το MBIRA (ή kalimba) και το BALAFON αντιπροσωπεύουν την τέχνη του μετάλλου και του ξύλου. Mbira: Αποτελείται από μεταλλικές λάμες (συχνά από σφυρήλατο σίδηρο) στερεωμένες πάνω σε μια ξύλινη βάση. Ο κατασκευαστής "κουρδίζει" κάθε λάμα λιμαίνοντας τις άκρες της μέχρι να βγάλει την ακριβή νότα. Balafon: Είναι ο πρόγονος του ξυλόφωνου. Οι ξύλινες πλάκες (από ξύλο Cène) τοποθετούνται πάνω από σειρές από νεροκολοκύθες που λειτουργούν ως αντηχεία. Κάθε κολοκύθα έχει μια μικρή τρύπα καλυμμένη με μια λεπτή μεμβράνη (παραδοσιακά από ιστό αράχνης) για να δημιουργεί ένα χαρακτηριστικό "βούισμα" (buzzing effect). ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ Στην κατασκευή των αφρικανικών οργάνων, η αισθητική είναι αδιαίρετη από τη λειτουργικότητα. Πολλά όργανα φέρουν περίτεχνα σκαλίσματα που απεικονίζουν προγόνους, τοτεμικά ζώα ή γεωμετρικά σύμβολα που αφηγούνται την ιστορία της φυλής. Ο οργανοποιός δεν είναι μόνο τεχνίτης, αλλά και φύλακας της προφορικής παράδοσης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ FRANCIS BEBEY, AFRICAN MUSIC: A PEOPLE'S ART, LAWRENCE HILL BOOKS, 1975. J.H. KWABENA NKETIA, THE MUSIC OF AFRICA, W. W. NORTON & COMPANY, 1974. ERIC CHARRY, MANDE MUSIC: TRADITIONAL AND MODERN MUSIC OF THE MANINKA AND MANDINKA OF WESTERN AFRICA, UNIVERSITY OF CHICAGO PRESS, 2000. GERHARD KUBIK, THEORY OF AFRICAN MUSIC, UNIVERSITY OF CHICAGO PRESS, 2010. PETER COOKE, THE JIDDERS: MUSICAL INSTRUMENTS OF EAST AFRICA, OXFORD UNIVERSITY PRESS, 1987. KAREN LAUTRE, MUSICAL INSTRUMENTS OF AFRICA, STELLENBOSCH UNIVERSITY, 2004.