ΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΩΝ ΤΡΟΒΕΡΩΝ

 Για να εμβαθύνουμε στην οργανολογία των Τροβέρων, ακολουθεί μια εκτενής ανάλυση για κάθε ένα από

τα τέσσερα όργανα, καλύπτοντας την κατασκευαστική τους φύση, την ιστορική τους διαδρομή και τον ρόλο τους στη μεσαιωνική μνήμη.

---

1. REBEC (ΡΕΜΠΕΚ): Η ΟΞΕΙΑ ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΠΟΛΕΩΝ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΗΧΟΣ

Το Ρεμπέκ είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έγχορδα του Μεσαίωνα, γνωστό για το μικρό του μέγεθος και τον ιδιαίτερα διαπεραστικό, σχεδόν "ρινικό" ήχο του. Ανήκει στην οικογένεια των τοξοτών εγχόρδων (παιζόταν με δοξάρι) και η τονική του οξύτητα το καθιστούσε ιδανικό για να ξεχωρίζει μέσα στη φασαρία των υπαίθριων αγορών ή στις πολυσύχναστες αίθουσες των αστών. Λόγω της έντασής του, χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον για τη συνοδεία χορών, καθώς η μελωδία του μπορούσε να οδηγήσει τα βήματα των χορευτών χωρίς να πνίγεται από τον ρυθμό των τυμπάνων.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Το Ρεμπέκ είναι ο άμεσος απόγονος του αραβικού Rebab, το οποίο εισήλθε στην Ευρώπη μέσω της Ισπανίας και της Σικελίας κατά τον 11ο αιώνα. Ενώ οι Τροβαδούροι προτιμούσαν τη βιέλα για τον πιο γλυκό και "ευγενή" ήχο της, οι Τροβέροι του Βορρά και οι αστικές συντεχνίες (Puy) υιοθέτησαν το Ρεμπέκ ως ένα όργανο πιο πρακτικό και ανθεκτικό. Με τον καιρό, το όργανο συνδέθηκε με τη λαϊκή διασκέδαση και τους περιπλανώμενους μουσικούς, μέχρι που η εξέλιξη της κατασκευής οργάνων οδήγησε στη δημιουργία του βιολιού, το οποίο τελικά το παραγκώνισε κατά την Αναγέννηση.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

Το κύριο χαρακτηριστικό του Ρεμπέκ είναι ότι το σκάφος και το μπράτσο του είναι σκαλισμένα από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου (συνήθως σφένδαμο ή αχλαδιά), σε αντίθεση με τα μεταγενέστερα όργανα που αποτελούνται από πολλά κολλημένα μέρη.

• Σχήμα: Έχει σχήμα αχλαδιού ή "μισού αμυγδάλου".

  
  
  

• Χορδές: Διέθετε συνήθως τρεις χορδές από έντερο, κουρδισμένες σε πέμπτες.

• Καπάκι: Το επάνω μέρος (καπάκι) ήταν επίπεδο, κατασκευασμένο από μαλακό ξύλο (έλατο), με δύο οπές ήχου σε σχήμα "C" ή μισοφέγγαρου.

• Κράτημα: Λόγω του μικρού του μεγέθους, ο μουσικός το κρατούσε είτε στον ώμο, είτε στο στήθος, είτε ανάμεσα στα γόνατα αν ήταν μεγαλύτερο μοντέλο.

---

2. PORTATIVE ORGAN (ΦΟΡΗΤΟ ΟΡΓΑΝΟ): Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΜΗΧΑΝΗ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΗΧΟΣ

Το Φορητό Όργανο (γνωστό και ως Organetto) ήταν το τεχνολογικό θαύμα του 13ου και 14ου αιώνα. Ήταν ένα όργανο ατομικής χρήσης που επέτρεπε στον μουσικό να είναι ταυτόχρονα οργανοπαίκτης και "τροφοδότης" αέρα. Ο ήχος του ήταν σταθερός και καθαρός, μοιάζοντας με μια ομάδα από φλάουτα που ηχούν ταυτόχρονα. Ήταν το μοναδικό όργανο που μπορούσε να κρατήσει μια νότα επ' αόριστον, καθιστώντας το ιδανικό για τη συνοδεία των σύνθετων μελωδιών των Τροβέρων.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Ενώ τα μεγάλα εκκλησιαστικά όργανα απαιτούσαν ολόκληρα δωμάτια και βοηθούς για τα φυσερά, το Organetto δημιουργήθηκε για να φέρει τον ήχο της εκκλησίας στις αυλές και στους δρόμους. Έγινε το αγαπημένο όργανο των μορφωμένων Τροβέρων και των κληρικών που συμμετείχαν στην κοσμική μουσική. Ο κορυφαίος συνθέτης του Μεσαίωνα, Francesco Landini, αν και τυφλός, ήταν ο διασημότερος δεξιοτέχνης αυτού του οργάνου, το οποίο έγινε σύμβολο της μουσικής εκλέπτυνσης.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

Η κατασκευή του απαιτούσε υψηλή ακρίβεια, καθώς έπρεπε να είναι ελαφρύ αλλά λειτουργικό:

• Αυλοί: Αποτελούνταν από μία ή δύο σειρές αυλών (συνήθως μεταλλικών ή ξύλινων) τοποθετημένων κάθετα.

• Πληκτρολόγιο: Διέθετε ένα μικρό πληκτρολόγιο με κουμπιά ή μοχλούς που ο μουσικός χειριζόταν με το δεξί χέρι.

• Φυσερό: Στο πίσω μέρος υπήρχε ένα φυσερό που ο μουσικός άνοιγε και έκλεινε με το αριστερό χέρι, ελέγχοντας την πίεση του αέρα και την ένταση του ήχου.

• Μεταφορά: Συνοδευόταν από έναν ιμάντα που περνούσε από τον ώμο ή τοποθετούνταν στα γόνατα του καθήμενου μουσικού.

---

3. HARP (ΑΡΠΑ ΤΟΥ ΒΟΡΡΑ): Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΙΠΠΟΣΥΝΗΣ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΗΧΟΣ

Η μεσαιωνική άρπα του Βορρά ήταν πολύ μικρότερη από τη σύγχρονη άρπα συναυλιών και διέθετε έναν ήχο κρυστάλλινο, μεταλλικό και διαπεραστικό. Θεωρούνταν το πιο "ευγενές" όργανο, καθώς η χρήση του απαιτούσε ηρεμία και πνευματική συγκέντρωση. Στις αφηγήσεις των Τροβέρων, η άρπα ήταν το όργανο που μπορούσε να ηρεμήσει τα πνεύματα, να θεραπεύσει τη μελαγχολία ή να συνοδεύσει τις επικές ιστορίες για τον Βασιλιά Αρθούρο.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Η άρπα έχει βαθιές ρίζες στην κελτική παράδοση (Ιρλανδία, Ουαλία), αλλά οι Τροβέροι της βόρειας Γαλλίας την εξέλιξαν σε ένα όργανο της αυλής. Συχνά οι ίδιοι οι ιππότες μάθαιναν άρπα ως μέρος της εκπαίδευσής τους στην "ευγένεια". Στα μεσαιωνικά χειρόγραφα, η άρπα απεικονίζεται ως το όργανο του Βασιλιά Δαβίδ, προσδίδοντάς της μια ιερή αύρα που την έκανε αποδεκτή ακόμα και στους πιο αυστηρούς θρησκευτικούς κύκλους.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

Η "Γοτθική Άρπα", όπως ονομάζεται συχνά, είχε συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:

• Σκελετός: Είχε τριγωνικό σχήμα με χαρακτηριστικά λεπτή κατασκευή. Αποτελούνταν από το ηχείο (τη βάση), την κολόνα και το μπράτσο.

• Χορδές: Χρησιμοποιούσαν χορδές από έντερο ή, συχνότερα στον Βορρά, από μπρούντζο ή ασήμι, που έδιναν μεγάλη διάρκεια στον ήχο (sustain).

• Bray Pins: Μια μοναδική λεπτομέρεια ήταν τα "καρφιά" στη βάση των χορδών που ακουμπούσαν ελαφρά τη χορδή όταν δονούταν, προκαλώντας έναν ελαφρύ "βόμβο" (buzzing) που εμπλούτιζε τον ήχο.

---

4. RECORDER (ΦΛΑΟΥΤΟ ΜΕ ΡΑΜΦΟΣ): Ο ΨΙΘΥΡΟΣ ΤΩΝ ΔΑΣΩΝ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΚΑΙ ΗΧΟΣ

Το Φλάουτο με ράμφος ήταν το κατεξοχήν πνευστό για τη μελωδική διακόσμηση. Ο ήχος του ήταν καθαρός, χωρίς τον "αέρα" που ακούγεται στα πλάγια φλάουτα, και είχε μια φυσική γλυκύτητα που παρέπεμπε στο κελάηδισμα των πουλιών. Οι Τροβέροι το χρησιμοποιούσαν για να παίζουν τις "γέφυρες" (ritornellos) ανάμεσα στις στροφές των τραγουδιών, δίνοντας στον τραγουδιστή χρόνο να ξεκουραστεί και στο κοινό χρόνο να αναλογιστεί τους στίχους.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ

Αν και το φλάουτο είναι από τα αρχαιότερα όργανα της ανθρωπότητας, η συγκεκριμένη μορφή με το "ράμφος" (blockflöte) τελειοποιήθηκε κατά τον Μεσαίωνα. Ήταν εξαιρετικά δημοφιλές γιατί ήταν φθηνό, εύκολο στη μεταφορά και μπορούσε να κατασκευαστεί από διάφορα υλικά. Χρησιμοποιήθηκε τόσο σε ποιμενικά τραγούδια (pastorelas) όσο και σε σύνθετα έργα της αυλής, ενώ συχνά απεικονίζεται σε χέρια αγγέλων σε μεσαιωνικές τοιχογραφίες.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ

• Υλικό: Κατασκευαζόταν από ένα ενιαίο κομμάτι σκληρού ξύλου (πυξάρι, κερασιά ή σφένδαμο) ή από κόκκαλο.

• Το Ράμφος: Στο επιστόμιο υπήρχε ένα ξύλινο πώμα (block) που άφηνε μια στενή σχισμή για τον αέρα. Αυτός ο μηχανισμός έκανε την παραγωγή ήχου πολύ πιο εύκολη από το πλάγιο φλάουτο.

• Οπές: Διέθετε συνήθως επτά οπές στο μπροστινό μέρος και μία για τον αντίχειρα στο πίσω μέρος, επιτρέποντας στον μουσικό να καλύψει μια έκταση δύο οκτάβων.

• Σχήμα: Τα μεσαιωνικά φλάουτα ήταν σχεδόν κυλινδρικά, σε αντίθεση με τα μεταγενέστερα μπαρόκ που είχαν κωνικό σχήμα.

---

Η Σημασία της Σύμπραξης: Αυτά τα τέσσερα όργανα σπάνια ηχούσαν όλα μαζί. Η μεσαιωνική αισθητική προτιμούσε τις "οικογένειες" οργάνων ή τους λεπτούς συνδυασμούς: η άρπα με τη φωνή, το ρεμπέκ με το τύμπανο, το φλάουτο με το λαούτο. Ήταν οι φωνές που έντυναν τη μνήμη των Τροβέρων με ήχο και χρώμα.