ΤΟ ΜΠΑΜΠΟΥ ΠΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΑΕΙ: Η ΠΛΗΡΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ, Ο ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΝΔΙΚΟΥ BANSURI (2)

 

Το Bansuri είναι η ίδια η ανάσα της ινδικής χερσονήσου, ένας κούφιος σωλήνας από μπαμπού που μετατρέπει τον ανθρώπινο αέρα σε

πνευματική αναζήτηση, θεϊκό έρωτα και καλλιτεχνική τελειότητα. Από τους αρχαίους λαϊκούς μύθους των ποιμένων της Βόρειας Ινδίας μέχρι τις σύγχρονες αίθουσες συναυλιών της παγκόσμιας κλασικής σκηνής, η ιστορία αυτού του ταπεινού οργάνου είναι γεμάτη με μεταμορφώσεις, θρησκευτική έκσταση και κατασκευαστική ιδιοφυΐα.

1. ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΜΥΘΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ

Η ίδια η λέξη BANSURI κουβαλάει μέσα της τα δύο συστατικά στοιχεία της ύπαρξής της, προερχόμενη από την αρχαία σανσκριτική γλώσσα:

• Bans (μπαμπού): Το υλικό, το ξύλο που προσφέρει η φύση.

• Sur (μουσική νότα/ήχος): Η ψυχή, η μελωδία που γεννιέται μέσα από το υλικό.

Αν και σήμερα ο όρος χρησιμοποιείται γενικά για οποιοδήποτε παραδοσιακό φλάουτο της Ινδίας φτιαγμένο από ξύλο (αν και στην εποχή μας συναντώνται πλέον και μεταλλικές παραλλαγές), η παράδοση θέλει το αληθινό Bansuri να είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το μπαμπού.

Ο αρχαίος ινδικός λαϊκός μύθος περιγράφει τη γέννηση του οργάνου με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό, βαθιά οργανικό. Σύμφωνα με την παράδοση, στα πυκνά δάση της Ινδίας, διάφορα έντομα και σκαθάρια τρυπούσαν τους κούφιους βλαστούς των μπαμπού για να τραφούν ή να φωλιάσουν. Όταν ο άνεμος φυσούσε ανάμεσα στα δέντρα και περνούσε μέσα από αυτές τις τυχαίες, φυσικές οπές, το μπαμπού έμοιαζε να «τραγουδάει» μόνο του, δημιουργώντας απόκοσμες, γλυκές μελωδίες μέσα στην ερημιά. Οι άνθρωποι που άκουσαν αυτή τη μουσική της φύσης, μαγεύτηκαν και προσπάθησαν να την αντιγράψουν, κόβοντας το μπαμπού και ανοίγοντας τις δικές τους οπές με βάση την ανθρώπινη ανάσα.

2. Ο ΘΕΪΚΟΣ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΣ: Ο ΚΡΙΣΝΑ, Η ΡΑΝΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΓΚΟΠΙ

Αν και ξεκίνησε ως ένα καθαρά ποιμενικό, λαϊκό όργανο στα χέρια των βουκόλων, το Bansuri ανυψώθηκε σε θρησκευτικό και πνευματικό σύμβολο μέσα από τη λατρεία του Θεού Κρίσνα (Lord Krishna). Στην ινδουιστική εικονογραφία και παράδοση, ο Κρίσνα εμφανίζεται σχεδόν πάντα ως ένας νεαρός βοσκός που κρατά στα χείλη του το πλάγιο φλάουτο, το οποίο στις θρησκευτικές παραδόσεις ονομάζεται επίσης Murli.

Η επίδραση της μουσικής του Κρίσνα περιγράφεται στα ιερά κείμενα με όρους απόλυτης έκστασης. Στα δάση του Βρινντάβαν (Vrindavan) όπου ζούσε, ο Κρίσνα έπαιζε το φλάουτό του με τέτοια απαράμιλλη δεξιοτεχνία, που ο ήχος του μάγευε όλη την πλάση:

• Τα ποτάμια σταματούσαν τη ροή τους για να ακούσουν.

• Τα ζώα του δάσους κάθονταν ήρεμα γύρω του, σαν χαμένα σε λήθαργο.

• Οι Gopis (οι βοσκοπούλες και γυναίκες των γύρω χωριών), ακούγοντας τις νότες του μέσα στη βαθιά νύχτα, ένιωθαν έναν ακατανίκητο πόθο. Άφηναν τα κρεβάτια τους, τις δουλειές τους και τους συζύγους τους, και σαν υπνωτισμένες ακολουθούσαν τον ήχο μέσα στο σκοτεινό δάσος για να βρεθούν κοντά του, χορεύοντας τον ιερό χορό Rasa Lila.

Αυτή η σχέση γέννησε και ένα από τα πιο ανθρώπινα, ευαίσθητα μοτίβα στην ινδική ποίηση και στα παραδοσιακά τραγούδια Thumris (ελαφρά κλασικά κομμάτια με έντονο λυρικό χαρακτήρα). Η Ράντα (Radha), η αιώνια σύντροφος και αγαπημένη του Κρίσνα, βρισκόταν και η ίδια μόνιμα κάτω από τη μαγεία του Bansuri. Ωστόσο, στα λαϊκά τραγούδια, η Ράντα συχνά παρουσιάζεται να ζηλεύει θανάσιμα το ίδιο το φλάουτο. Το θεωρεί τον μεγαλύτερο και πιο επικίνδυνο ανταγωνιστή της για την καρδιά του Κρίσνα. Στα μάτια της, το Bansuri έχει το μοναδικό προνόμιο να αγγίζει συνεχώς τα χείλη του αγαπημένου της, να κλέβει την ανάσα του και να κερδίζει την απόλυτη προσοχή του, αφήνοντας την ίδια σε δεύτερη μοίρα.

3. Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΟΥΦΙΣΜΟ: Ο ΘΡΗΝΟΣ ΤΟΥ ΡΟΥΜΙ

Η πνευματική διάσταση του Bansuri ξεπερνά τα σύνορα του Ινδουισμού και συναντά τα μεγάλα μυστικιστικά ρεύματα της Ανατολής. Ο σπουδαίος Πέρσης Σούφι μυστικιστής και ποιητής του 13ου αιώνα, Τζελαλουντίν Ρουμί (Rumi), ξεκινά το μνημειώδες έργο του, το Μασναβί, με το περίφημο «Τραγούδι του Φλάουτου» (κλασικά αναφερόμενο στο Ney, το οποίο όμως μοιράζεται την ίδια ακριβώς φιλοσοφική ουσία με το Bansuri).

Ο Ρουμί χρησιμοποιεί τον ήχο του φλάουτου ως την απόλυτη μεταφορά για την ανθρώπινη ύπαρξη:

• Το φλάουτο τραγουδά με έναν βαθύ, παραπονιάρικο ήχο, που μοιάζει με θρήνο.

• Αυτός ο θρήνος, σύμφωνα με τον ποιητή, πηγάζει από το γεγονός ότι το μπαμπού ξεριζώθηκε βίαια από το φυσικό του σπίτι, τον καλαμιώνα, και τρυπήθηκε για να γίνει όργανο.

• Με τον ίδιο τρόπο, η ανθρώπινη ψυχή θρηνεί και υποφέρει επειδή νιώθει αποκομμένη από την αρχική της πηγή, τον Δημιουργό της. Κάθε νότα που βγαίνει από το φλάουτο είναι η έκφραση αυτής της νοσταλγίας για την επιστροφή στην απόλυτη ενότητα.

4. Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ: ΑΠΟ ΤΟ ΔΑΣΟΣ ΣΤΟ ΚΟΥΡΔΙΣΜΑ

Αν και το Bansuri φαίνεται εξαιρετικά απλό —ένας κούφιος σωλήνας με μερικές τρύπες— η κατασκευή ενός επαγγελματικού οργάνου απαιτεί εμπειρικές γνώσεις αιώνων και μαθηματική ακρίβεια, καθώς δεν υπάρχουν μηχανικά κλειδιά για να διορθώσουν τα λάθη.

Η Επιλογή του Υλικού

Η διαδικασία ξεκινά από το δάσος. Οι κατασκευαστές αναζητούν κυρίως μια συγκεκριμένη ποικιλία μπαμπού (όπως το Bambusa tulda), με το Assam να θεωρείται η κορυφαία περιοχή συγκομιδής λόγω των κλιματικών συνθηκών. Το ιδανικό κομμάτι πρέπει να έχει:

1. Λεπτά τοιχώματα: Για να δονείται εύκολα το ξύλο και να παράγει πλούσιες αρμονικές.

2. Μεγάλα μεσογονάτια διαστήματα: Το μπαμπού έχει φυσικούς κόμπους (nodes) που κλείνουν το εσωτερικό του. Ο κατασκευαστής χρειάζεται ένα τελείως ίσιο, μακρύ κομμάτι χωρίς κόμπους στο ενδιάμεσο, ώστε η εσωτερική στήλη του αέρα να κινείται ανεμπόδιστα.

3. Σωστή ξήρανση: Το μπαμπού αφήνεται να ξεραθεί φυσικά στον ήλιο για πολλούς μήνες ή και χρόνια, ώστε να αποβληθεί όλη η υγρασία και να διασφαλιστεί ότι το όργανο δεν θα ραγίσει μελλοντικά από τις αλλαγές της θερμοκρασίας.

Η Δημιουργία των Οπών

Το φλάουτο σφραγίζεται στο πάνω μέρος του (κοντά στην οπή φυσήματος) με ένα φυσικό πώμα από φελλό ή κερί, ενώ το κάτω μέρος παραμένει τελείως ανοιχτό.

• Η οπή φυσήματος (Embouchure): Ανοίγεται πρώτη και καθορίζει τη βασική τονικότητα.

• Οι οπές των δακτύλων: Παραδοσιακά είναι 6 ή 7. Οι έμπειροι τεχνίτες δεν χρησιμοποιούν τρυπάνια, καθώς οι κοφτερές λεπίδες μπορούν να σχίσουν τις ευαίσθητες ίνες του μπαμπού. Αντίθετα, χρησιμοποιούν πυρακτωμένες μεταλλικές ράβδους με τις οποίες καίνε σιγά-σιγά το ξύλο. Αυτή η μέθοδος σφραγίζει τις ίνες περιμετρικά της οπής, προστατεύοντας το όργανο και προσφέροντας πιο ομαλό άγγιγμα στον μουσικό.

Το Δέσιμο (Threading)

Σχεδόν όλα τα αυθεντικά Bansuri φέρουν σφιχτά δεσίματα με πολύχρωμα νήματα (από μετάξι ή νάιλον) σε διάφορα σημεία του σώματός τους. Αυτά τα δεσίματα έχουν κρίσιμο λειτουργικό ρόλο: σταθεροποιούν το μπαμπού ενάντια στις συστολές και διαστολές που προκαλούνται από την υγρασία της ανθρώπινης ανάσας, αποτρέποντας τη δημιουργία μικροσκοπικών ρωγμών που θα κατέστρεφαν τον ήχο.

5. Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ: ΑΠΟ ΤΟ ΦΟΛΚΛΟΡ ΣΤΗΝ ΚΛΑΣΙΚΗ ΣΚΗΝΗ

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, το Bansuri παρέμενε αποκλεισμένο από τη λόγια ινδική μουσική. Λόγω του μικρού του μεγέθους, είχε περιορισμένη τονική έκταση και υψηλό, οξύ ήχο, ιδανικό για γρήγορες λαϊκές μελωδίες και κινηματογραφικές επενδύσεις, αλλά ακατάλληλο για το βάθος των κλασικών Ragas.

Η ριζική μεταμόρφωση του οργάνου οφείλεται σε δύο μεγάλες προσωπικότητες:

Pandit Pannalal Ghosh (1911–1960)

Ο Ghosh θεωρείται ο «πατέρας» του κλασικού Bansuri. Η κατασκευαστική και μουσική του ιδιοφυΐα άλλαξε τα πάντα:

• Μεγέθυνση του οργάνου: Δημιούργησε φλάουτα με πολύ μεγαλύτερο μήκος (που έφταναν ή ξεπερνούσαν τα 80 εκατοστά) και μεγαλύτερη διάμετρο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα έναν βαθύ, βαρύτονο, σχεδόν στοχαστικό ήχο, που μπορούσε να μιμηθεί τις συχνότητες της ανθρώπινης φωνής.

• Η 7η οπή: Πρόσθεσε μια επιπλέον οπή για το μικρό δάχτυλο, επιτρέποντας στον μουσικό να φτάσει σε χαμηλότερες νότες και να εκτελέσει με ακρίβεια τα απαιτητικά περάσματα της ανώτερης οκτάβας, εισάγοντας έτσι το στυλ του κλασικού φωνητικού τραγουδιού (Gayaki Ang) στο φλάουτο.

Pandit Hariprasad Chaurasia (Γενν. 1938)

Αν ο Ghosh έβαλε το Bansuri στην κλασική σκηνή, ο Hariprasad Chaurasia το απογείωσε σε παγκόσμιο επίπεδο. Με μια ασύλληπτη τεχνική ελέγχου της αναπνοής και βαθιά πνευματικότητα, ο Chaurasia έκανε το ινδικό φλάουτο αναγνωρίσιμο σε όλο τον κόσμο, συνεργαζόμενος με δυτικούς μουσικούς και αποδεικνύοντας ότι αυτός ο ταπεινός σωλήνας μπαμπού δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τα πιο περίπλοκα δυτικά όργανα.

Σήμερα, η παράδοση συνεχίζεται μέσα από τους μαθητές και απογόνους τους, όπως ο Rakesh Chaurasia (ανιψιός του Hariprasad), ο οποίος στο Darbar Festival του 2016 καθήλωσε το κοινό ερμηνεύοντας τη Raag Jog, συνδυάζοντας την απόλυτη πειθαρχία της ανάσας με εκρηκτικές, γρήγορες ρυθμικές γραμμές.

6. BANSURI (ΒΟΡΡΑΣ) ΕΝΑΝΤΙΩΝ VENU (ΝΟΤΟΣ)

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η Ινδία διαθέτει δύο μεγάλες, διακριτές μουσικές παραδόσεις, και καθεμία έχει το δικό της φλάουτο μπαμπού:

Χαρακτηριστικό	Bansuri (Βόρεια Ινδία - Hindustani)	Venu (Νότια Ινδία - Carnatic)
Παράδοση	Ινδουσταανική (Hindustani)	Καρνατική (Carnatic)
Οπές Δακτύλων	Παραδοσιακά 6, σύγχρονα 7 οπές	Παραδοσιακά 8 οπές
Μέγεθος	Γενικά μεγαλύτερο, με βαθύτερο τόνο	Μικρότερο, με πιο οξύ και λαμπερό ήχο
Τεχνική	Εστίαση στο Meend (γλιστρήματα) και μακρές νότες	Εστίαση σε περίπλοκα, γρήγορα διακοσμητικά μοτίβα (Gamakas)

Και στα δύο συστήματα, ωστόσο, το ρεπερτόριο παραμένει στενά συνδεδεμένο με τη φωνητική μουσική, καθώς το φλάουτο θεωρείται η άμεση προέκταση της ίδιας της ανθρώπινης φωνής.

7. Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ ΠΑΙΞΙΜΑΤΟΣ ΚΑΙ Ο ΜΙΚΡΟΤΟΝΙΚΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ

Το παίξιμο του επαγγελματικού Bansuri απαιτεί μια τεχνική που διαφέρει ριζικά από εκείνη του δυτικού μετάλλικού φλάουτου.

• Το κλείσιμο με τα φαλάγγια: Οι μουσικοί δεν κλείνουν τις οπές με τις άκρες των δακτύλων (fingertips), αλλά με τα φαλάγγια (finger pads). Αυτό είναι απαραίτητο διότι οι τρύπες στα μεγάλα Bansuri είναι μεγάλες και έχουν μεγάλες αποστάσεις μεταξύ τους.

• Meend (Ολίσθηση): Καλύπτοντας τις οπές με τα φαλάγγια, ο οργανοπαίχτης μπορεί να κυλήσει το δάχτυλό του αργά πάνω από την τρύπα, αποκαλύπτοντάς την σταδιακά. Αυτό δημιουργεί το Meend, ένα τέλειο, συνεχές γλίστρημα από τη μια νότα στην άλλη χωρίς διακοπή, αποδίδοντας τα μικροδιαστήματα (Shrutis) που είναι η βάση της ινδικής μουσικής.

• Andolan (Βιμπράτο): Αντί για το κλασικό βιμπράτο της αναπνοής, οι μουσικοί του Bansuri δημιουργούν έναν κυματισμό στον ήχο κουνώντας απαλά τα δάχτυλά τους ακριβώς πάνω από τις ανοιχτές οπές, τροποποιώντας ελάχιστα τη στήλη του αέρα.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο μεγάλος δάσκαλος του Bansuri, Pandit Rupak Kulkarni, σε συνέντευξή του για τη θεραπευτική και πρωτόγονη φύση του οργάνου:

«Το μόνο πράγμα που χρειάζεται για να παίξεις αυτό το όργανο, είναι να είσαι συντονισμένος εσωτερικά».

Το Bansuri, στερούμενο οποιουδήποτε τεχνητού μηχανισμού, δεν επιτρέπει κανένα ψέμα· είναι ο καθρέφτης της ψυχικής και σωματικής κατάστασης του ίδιου του μουσικού, μετατρέποντας την απλή, καθημερινή ανάσα σε μια θεϊκή, πανάρχαια προσευχή.