 |
| Ο προφητάναξ Δαβίδ παίζων τη λύρα του και η προσωποποίηση της Μελωδίας. Μικρογραφία από Βυζαντινό Ψαλτήριο του 10ου αιώνα. |
Το ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΣΟΥΙΔΑ (γνωστότερο πλέον ως Σούδα) αποτελεί το σπουδαιότερο εγκυκλοπαιδικό έργο του 10ου αιώνα. Δεν πρόκειται για ένα απλό γλωσσάρι, αλλά για μια γιγαντιαία προσπάθεια
διάσωσης της αρχαίας ελληνικής και βυζαντινής γραμματείας. Με περίπου 30.000 λήμματα, το έργο λειτουργεί ως μια «χρονική κάψουλα» που διασώζει αποσπάσματα από χαμένα έργα της αρχαιότητας, βιογραφίες σπουδαίων ανδρών και, κυρίως, την ορολογία των τεχνών και των επιστημών.Στον τομέα της μουσικής, η Σούδα είναι ανεκτίμητη. Σε μια εποχή που τα αρχαία όργανα είχαν ήδη αρχίσει να αντικαθίστανται, το λεξικό κατέγραψε με ακρίβεια την ονοματολογία, την κατασκευή και τη χρήση τους, προσφέροντας στους μεταγενέστερους τη δυνατότητα να ανασυνθέσουν τον μουσικό κόσμο της αρχαιότητας.
Για να αποδώσουμε την πλήρη εικόνα που προσφέρει το ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΣΟΥΙΔΑ, πρέπει να εξετάσουμε κάθε όργανο όχι μόνο ως αντικείμενο, αλλά ως συνδυασμό κατασκευής, μύθου και χρήσης. Η Σούδα αντλεί από πηγές που σήμερα έχουν χαθεί (όπως ο Αριστόξενος ο Μουσικός ή ο Πολυδεύκης), γι' αυτό και οι λεπτομέρειες που ακολουθούν είναι πολύτιμες.
Ακολουθεί η αναλυτική παρουσίαση για κάθε όργανο ξεχωριστά:
1. ΚΙΘΑΡΑ (ΤΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ)
Η Σούδα παρουσιάζει την κιθάρα ως το «ανώτερο» έγχορδο, προορισμένο για δημόσιους αγώνες.
Πρωτότυπο: «Κιθάρα: ὄργανον μουσικόν. Κιθαρίζειν δέ ἐστι τὸ τὴν κιθάραν κρούειν... Κιθαρωδός, ὁ μετὰ ᾠδῆς κιθαρίζων.»
Μετάφραση: Κιθάρα: μουσικό όργανο. Το να «κιθαρίζεις» σημαίνει να κρούεις τις χορδές... Κιθαρωδός είναι αυτός που παίζει κιθάρα ταυτόχρονα με το τραγούδι.
Δομικά Στοιχεία (από διάσπαρτα λήμματα):
Κόλλοπες: «Οἱ ἐπὶ τῇ κεφαλῇ τῆς κιθάρας πάσσαλοι». Περιγράφει τα κλειδιά που ήταν φτιαγμένα από σκληρό ξύλο ή μέταλλο για να κρατούν το κούρδισμα.
Πλῆκτρον: Αναφέρει ότι η χρήση του πλήκτρου έδινε «λαμπρότητα» στον ήχο, σε αντίθεση με το ψάξιμο με τα δάχτυλα.
Σημειολογία: Συνδέεται άμεσα με τον ΑΠΟΛΛΩΝΑ, θεωρούμενη όργανο «ήθους» (που επιβάλλει τάξη και ηρεμία).
2. ΛΥΡΑ (ΤΟ ΟΡΓΑΝΟ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ)
Στη Σούδα, η λύρα διακρίνεται από την κιθάρα λόγω του αντηχείου της.
Πρωτότυπο: «Λύρα: ὄργανον μουσικόν... Ἑρμῆς εὗρε τὴν λύραν ἐκ χελώνης.»
Μετάφραση: Λύρα: μουσικό όργανο... Ο Ερμής εφηύρε τη λύρα χρησιμοποιώντας το καύκαλο μιας χελώνης.
Τεχνική Αναφορά: Η Σούδα εξηγεί ότι το «χέλυον» (το κέλυφος) λειτουργούσε ως κοίλο αντηχείο. Πάνω του στερεώνονταν οι «πήχεις» (τα πλευρικά ξύλα) και ο «ζυγός» (η οριζόντια ράβδος).
Χρήση: Αναφέρεται ως το κατεξοχήν όργανο για τους νέους και την ιδιωτική διασκέδαση, λιγότερο «θρυλικό» από την κιθάρα αλλά πιο «ανθρώπινο».
3. ΑΥΛΟΣ (Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΟΡΥΦΗ)
Το λήμμα αυτό είναι το πιο πλούσιο, καθώς η Σούδα καταγράφει την πολυπλοκότητα των πνευστών.
Πρωτότυπο: «Αὐλός: ὄργανον μουσικόν... Τινὲς δὲ τοὺς αὐλοὺς ἐκ καλάμου ἢ λωτοῦ ἢ ἐλέφαντος κατασκευάζουσιν.»
Μετάφραση: Αυλός: μουσικό όργανο... Ορισμένοι κατασκευάζουν τους αυλούς από καλάμι, από ξύλο λωτού ή από ελεφαντόδοντο.
Ποικιλίες:
Πυθαγορικοί Αυλοί: Για μαθηματικές αναλογίες στον ήχο.
Πύθιοι Αυλοί: Για τους αγώνες στους Δελφούς.
Φρύγιοι Αυλοί: Με κυρτό άκρο, φτιαγμένοι συχνά από κέρατο.
Εργαλεία: Αναφέρει τη «φορβεία» (τη δερμάτινη λωρίδα που έδεναν οι αυλητές στο πρόσωπο για να ελέγχουν την πίεση του αέρα).
4. ΣΥΡΙΓΞ (Η ΦΥΣΗ ΣΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ)
Η Σούδα εστιάζει στον τρόπο που τα απλά υλικά γίνονται όργανο.
Πρωτότυπο: «Σύριγξ: καλάμων σύνθεσις, κηρῷ δεσμευομένων.»
Μετάφραση: Σύριγγα: σύνθεση από καλάμια, δεμένα μεταξύ τους με κερί.
Τεχνική Λεπτομέρεια: Περιγράφει ότι τα καλάμια είναι «άνισα» σε μήκος για να παράγουν τη σκάλα των φθόγγων. Είναι το μοναδικό όργανο που η Σούδα ονομάζει «αγροικόν» (αγροτικό/βουκολικό).
5. ΣΑΛΠΙΓΞ (Η ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΗΧΟΥ)
Εδώ το ενδιαφέρον μετατοπίζεται από τη μουσική στην κατασκευή από μέταλλο.
Πρωτότυπο: «Σάλπιγξ: ὄργανον πολεμιστήριον... Τυρρηνῶν εὕρημα.»
Μετάφραση: Σάλπιγγα: όργανο του πολέμου... Εφεύρεση των Τυρρηνών.
Μορφολογία: Περιγράφει τον μακρύ, ευθύ σωλήνα και τον «κώδωνα» (την ανοιχτή άκρη). Η Σούδα την ονομάζει «ὀξύφωνον» και «βαρύδουπον», αναλόγως τη χρήση της στο σήμα της μάχης.
6. ΨΑΛΤΗΡΙΟΝ & ΜΑΓΑΔΙΣ (ΤΑ ΠΟΛΥΧΟΡΔΑ)
Πρόκειται για όργανα που απαιτούσαν εξαιρετική δεξιοτεχνία στην οργανοποιία λόγω του αριθμού των χορδών.
Μάγαδις: Η Σούδα αναφέρει ότι είχε 20 χορδές και ότι επέτρεπε το παίξιμο σε «διά πασών» (οκτάβες).
Ψαλτήριον: Ορίζεται ως όργανο που παίζεται με τα δάχτυλα («ψαύση»). Η Σούδα σημειώνει τη διαφορά του από την κιθάρα, καθώς το ψαλτήριο είχε το αντηχείο στο πάνω μέρος (όπως η άρπα).
7. ΤΥΜΠΑΝΟΝ & ΚΥΜΒΑΛΑ (ΤΑ ΚΡΟΥΣΤΑ)
Τύμπανον: «Ἐκ δέρματος κατασκευαζόμενον». Η Σούδα εξηγεί ότι το δέρμα τεντωνόταν πάνω σε ένα ξύλινο ή μεταλλικό στεφάνι.
Κύμβαλα: «Ἐκ χαλκοῦ». Περιγράφονται ως κοίλα μεταλλικά ημισφαίρια που κρούονται μεταξύ τους.
ΣΥΝΟΨΗ ΥΛΙΚΩΝ ΣΤΗ ΣΟΥΔΑ
Αν θέλαμε να δούμε τι «βλέπει» ένας οργανοποιός στη Σούδα, ο πίνακας θα ήταν ο εξής:
| Υλικό | Όργανο | Χρήση |
| Ελέφας (Ελεφαντόδοντο) | Αυλός / Κιθάρα | Διακόσμηση και πολυτέλεια |
| Λωτός (Ξύλο) | Αυλός | Κατασκευή σωλήνα (θεωρούνταν το καλύτερο ξύλο) |
| Κέρας (Κέρατο) | Σάλπιγξ / Αυλός | Κώδωνας ή κυρτότητα |
| Κήρος (Κερί) | Σύριγξ | Σύνδεση και κλείσιμο οπών |
| Έντερον (Χορδή) | Λύρα / Κιθάρα | Παραγωγή ήχου |
Συμπέρασμα: Η Σούδα δεν είναι απλώς ένα λεξικό· είναι ένας τεχνικός οδηγός που μας λέει πώς τα φυσικά υλικά (δέρμα, ξύλο, μέταλλο, κόκκαλο) μετατρέπονταν σε ήχο στην αρχαιότητα.
ΤΙ ΑΛΛΟ «ΚΡΥΒΕΙ» Η ΣΟΥΔΑ;
Πέρα από τα ίδια τα όργανα, υπάρχουν εκατοντάδες λήμματα για μουσικές έννοιες που επεξηγούν τη χρήση τους:
Εντετάσθαι: Το τέντωμα των χορδών (κούρδισμα).
Παραχορδίζω: Το λάθος κούρδισμα ή η παραφωνία.
Πλήκτρον: Η Σούδα αναφέρει ότι συχνά ήταν φτιαγμένο από κέρατο ή μέταλλο, δίνοντας έμφαση στη σκληρότητα του υλικού για καθαρό ήχο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου