Τα μουσικά όργανα στην τσιγγάνικη παράδοση δεν αντιμετωπίζονται ως απλά αντικείμενα παραγωγής
ήχου, αλλά ως προεκτάσεις του σώματος και της ψυχής του οργανοπαίκτη. Για έναν Ρομά μουσικό, το όργανο είναι το μέσο για να μετατρέψει τον πόνο σε ελπίδα και την περιπλάνηση σε προορισμό. Η ιστορία των οργάνων αυτών ακολουθεί τη γεωγραφική διασπορά των φυλών, από την Ινδία ως την Ευρώπη, αποδεικνύοντας μια μοναδική ικανότητα να "τσιγγανοποιούν" κάθε όργανο που έπεφτε στα χέρια τους.
ΤΟ ΒΙΟΛΙ: Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΘΟΥΣ
Αν υπάρχει ένα όργανο που ταυτίζεται απόλυτα με την τσιγγάνικη ψυχή, αυτό είναι το βιολί.
Στα χέρια των Ρομά της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, το βιολί εγκατέλειψε την αυστηρότητα της κλασικής φόρμας και απέκτησε μια φωνή που μοιάζει με ανθρώπινο λυγμό ή τρελό γέλιο.Η τεχνική των τσιγγάνων βιολιστών (όπως οι LĂUTARI στη Ρουμανία) χαρακτηρίζεται από το έντονο vibrato, τα απότομα glissandi (γλιστρήματα των δακτύλων στις χορδές) και μια δεξιοτεχνία που συχνά αγγίζει τα όρια του αδύνατου. Το βιολί δεν "διαβάζει" νότες· αφηγείται ιστορίες. Στους περίφημους ουγγρικούς τσιγγάνικους θιάσους, ο πρωτοχορευτής του βιολιού (Primás) οδηγεί την ορχήστρα με αυτοσχεδιασμούς που μπορούν να αλλάξουν τη διάθεση του κοινού σε δευτερόλεπτα, από τη βαθιά μελαγχολία (Lassú) στην εκρηκτική χαρά (Friss).
Η ΚΙΘΑΡΑ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΔΑΛΟΥΣΙΑ ΣΤΟ ΠΑΡΙΣΙ
Η κιθάρα αποτελεί το θεμέλιο της τσιγγάνικης μουσικής στη Δυτική Ευρώπη, με δύο εντελώς διαφορετικές αλλά εξίσου εμβληματικές μορφές:
1. Η Κιθάρα Flamenco
Στην Ανδαλουσία, η κιθάρα είναι ο "κρουστός" σύντροφος του τραγουδιού. Οι GITANOS ανέπτυξαν τεχνικές όπως το rasgueado (γρήγορα κτυπήματα των χορδών με όλα τα δάχτυλα) και το golpe (κτύπημα του ξύλινου σώματος της κιθάρας με τα δάχτυλα), μετατρέποντας το όργανο σε μια μικρή ορχήστρα. Η κιθάρα εδώ δεν συνοδεύει απλώς· δίνει τον ρυθμό (compás) και υπογραμμίζει την ένταση του χορευτή.
2. Η Κιθάρα Manouche
Στη Γαλλία, ο DJANGO REINHARDT καθιέρωσε την ακουστική κιθάρα τύπου SELMER-MACCAFERRI ως το κύριο σολιστικό όργανο της Jazz Manouche. Αυτές οι κιθάρες έχουν μια χαρακτηριστική τρύπα (οβάλ ή σχήματος D) και παράγουν έναν ξερό, μεταλλικό και διαπεραστικό ήχο που μπορεί να ακουστεί πάνω από τα άλλα όργανα χωρίς ενίσχυση.
ΤΟ ΚΛΑΡΙΝΟ: Η ΠΝΟΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ
Στην Ελλάδα, την Αλβανία και τη νότια Βαλκανική, το κλαρίνο είναι το όργανο που οι Ρομά δεξιοτέχνες απογείωσαν. Οι τσιγγάνοι οργανοπαίκτες εισήγαγαν τα μικροτόνια και τα "σπασίματα" της φωνής στο όργανο, κάνοντάς το να "μιλάει" ελληνικά.
Το κλαρίνο στην τσιγγάνικη παράδοση έχει μια απίστευτη δυναμική: μπορεί να είναι σπαρακτικό σε ένα μοιρολόι ή έναν ηπειρώτικο σκάρο και δαιμονισμένο σε ένα τσιφτετέλι. Ονόματα όπως ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΣΑΛΕΑΣ έδειξαν πώς το κλαρίνο μπορεί να ξεφύγει από τα στενά όρια της παράδοσης και να γίνει ένα παγκόσμιο όργανο έκφρασης.
ΤΑ ΧΑΛΚΙΝΑ ΠΝΕΥΣΤΑ: Η ΕΚΡΗΞΗ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ
Στη Σερβία και τη Βόρεια Μακεδονία, η τσιγγάνικη μουσική ταυτίζεται με τις μπάντες χάλκινων (BRASS BANDS). Τρομπέτες, τούμπες, ελικόνια και τενόρα σαξόφωνα δημιουργούν έναν τοίχο ήχου που είναι αδύνατο να αγνοήσεις.
Αυτά τα όργανα, κατάλοιπα των στρατιωτικών ορχηστρών, μεταμορφώθηκαν στα χέρια των Ρομά σε όργανα έκστασης. Ο ρυθμός κρατιέται από το Goč (ένα μεγάλο τύμπανο που κρέμεται από τον ώμο), ενώ οι τρομπέτες εκτελούν περίπλοκους αυτοσχεδιασμούς με απίστευτη ταχύτητα, συχνά σε ασύμμετρα μέτρα που προκαλούν δέος.
ΤΟ ΤΣΙΜΠΑΛΟ: ΤΟ "ΠΙΑΝΟ" ΤΩΝ ΤΣΙΓΓΑΝΩΝ
Το τσίμπαλο (CIMBALOM) είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά όργανα της τσιγγάνικης ορχήστρας στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία. Πρόκειται για ένα μεγάλο τραπέζιο με χορδές, τις οποίες ο μουσικός κτυπά με δύο μικρά ξύλινα σφυράκια καλυμμένα με βαμβάκι.
Το τσίμπαλο παρέχει το αρμονικό υπόβαθρο, αλλά στις στιγμές των σόλο, ο παίκτης εκτελεί καταιγιστικά αρπέζ που θυμίζουν τρεχούμενο νερό. Είναι το όργανο που δίνει αυτόν τον "κρυστάλλινο" και μυστηριώδη ήχο στις τσιγγάνικες κομπανίες της Κεντρικής Ευρώπης.
ΤΟ ΣΩΜΑ ΩΣ ΟΡΓΑΝΟ: ΤΑ ΠΑΛΑΜΑΚΙΑ ΚΑΙ Ο ΧΟΡΟΣ
Δεν θα μπορούσαμε να παραλείψουμε το ίδιο το σώμα. Στο φλαμένκο, τα Palmas (ρυθμικά παλαμάκια) είναι ένα εξειδικευμένο "όργανο" με διαφορετικούς ήχους (clara και sorda). Επίσης, τα δάχτυλα που χτυπούν το τραπέζι ή το στήθος, και φυσικά τα πόδια που εκτελούν το Zapateado, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ενορχήστρωσης.
"Το όργανο δεν έχει αξία από μόνο του," λένε οι παλιοί μάστορες. "Είναι ένα κομμάτι ξύλο ή μέταλλο. Η αξία του έρχεται από το αίμα που κυλάει στα δάχτυλα αυτού που το κρατάει."
Η πολυφωνία των οργάνων αυτών αντανακλά την ίδια τη ζωή των Ρομά: μια διαρκή σύνθεση από διαφορετικές επιρροές, δεμένες μεταξύ τους με το αόρατο νήμα μιας κοινής, αδάμαστης μοίρας.Η απόκτηση των μουσικών οργάνων από τους Ρομά είναι μια ιστορία εφευρετικότητας, προσαρμογής και, συχνά, επιβίωσης. Σε αντίθεση με τους κλασικούς μουσικούς που αγόραζαν όργανα από επώνυμα εργαστήρια, οι τσιγγάνοι μουσικοί ακολουθούσαν τρεις κύριους δρόμους για να βρουν τα "εργαλεία" της τέχνης τους.
1. Η ΙΔΙΟΚΑΤΑΣΚΕΥΗ: ΤΟ ΞΥΛΟ ΠΟΥ ΓΙΝΕΤΑΙ ΦΩΝΗ
Για αιώνες, οι Ρομά ήταν φημισμένοι τεχνίτες του ξύλου και του μετάλλου. Πολλοί μουσικοί κατασκεύαζαν μόνοι τους τα όργανά τους, χρησιμοποιώντας υλικά που έβρισκαν στη φύση ή σε παζάρια.
Τα Πρωτόγονα Έγχορδα: Στην Ινδία και την Περσία, έφτιαχναν όργανα που έμοιαζαν με το σημερινό βιολί χρησιμοποιώντας καρύδες για ηχεία και τρίχες αλόγου για χορδές.
Τα Κρουστά: Τα ντέφια και τα τύμπανα κατασκευάζονταν από δέρματα ζώων που οι ίδιοι επεξεργάζονταν και ξύλινα στεφάνια από λυγισμένη καστανιά ή καρυδιά.
Το "Cajón" της ανάγκης: Στο φλαμένκο, όταν δεν υπήρχαν χρήματα για όργανα, χρησιμοποιούσαν ξύλινα κιβώτια μεταφοράς εμπορευμάτων, τα οποία χτυπούσαν ρυθμικά, δημιουργώντας αυτό που σήμερα γνωρίζουμε ως το επαγγελματικό όργανο Cajón.
2. Η "ΥΙΟΘΕΣΙΑ" ΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΡΑΤΟ ΣΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ
Ένας από τους πιο ενδιαφέροντες τρόπους που οι Ρομά απέκτησαν όργανα ήταν η επαφή τους με τους στρατούς των μεγάλων αυτοκρατοριών (Οθωμανική, Αυστροουγγρική).
Τα Χάλκινα Πνευστά: Όταν οι στρατοί αποχωρούσαν ή όταν οι στρατιωτικές μπάντες διαλύονταν, άφηναν πίσω τους τρομπέτες, τούμπες και κλαρίνα. Οι Ρομά, που συχνά εργάζονταν ως σιδηρουργοί στους στρατούς, μάζευαν αυτά τα όργανα, τα επισκεύαζαν και άλλαζαν τον τρόπο παιξίματός τους, δίνοντάς τους τον δικό τους "βαλκανικό" ήχο.
Η Κιθάρα και το Βιολί: Πολλές φορές αγόραζαν μεταχειρισμένα όργανα από οίκους ευγενών ή τα αντάλλαζαν με υπηρεσίες (σιδεροκατασκευές, εμπόριο αλόγων). Ένα παλιό, ραγισμένο βιολί που για έναν κλασικό μουσικό ήταν άχρηστο, για έναν τσιγγάνο ήταν ένας θησαυρός που μπορούσε να επισκευαστεί και να βγάλει "ψυχή".
3. ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΙ ΟΙ "ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ"
Οι Ρομά ήταν οι κατ' εξοχήν έμποροι των δρόμων. Στα μεγάλα παζάρια της Ευρώπης, αντάλλασσαν ζώα, υφάσματα ή εργαλεία για να αποκτήσουν ένα καλό όργανο.
Η περίπτωση του Django Reinhardt: Οι κιθάρες Selmer-Maccaferri που χρησιμοποιούσε η κοινότητα Manouche στη Γαλλία ήταν αρχικά ακριβά όργανα. Ωστόσο, οι μουσικοί επένδυαν όλα τους τα κέρδη για να πάρουν μια καλή κιθάρα, καθώς αυτή αποτελούσε το "διαβατήριό" τους για να παίξουν στα καφέ και τα κλαμπ του Παρισιού.
Το Τσίμπαλο: Στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία, οι οικογένειες των Lăutari (επαγγελματιών μουσικών) κληροδοτούσαν το τσίμπαλο από πατέρα σε γιο. Ήταν ένα όργανο τόσο βαρύ και ακριβό που αποτελούσε την οικογενειακή περιουσία.
Η ΙΕΡΗ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΟΡΓΑΝΟ
Επειδή τα όργανα ήταν δύσκολο να βρεθούν και να συντηρηθούν, αναπτύχθηκε μια σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια απέναντί τους.
"Το βιολί δεν το αγοράζεις, σε διαλέγει," λένε οι παλιοί.
Συχνά, οι μουσικοί πίστευαν ότι το όργανο "μάθαινε" από τον ιδιοκτήτη του. Αν ένας μεγάλος δεξιοτέχνης πέθαινε, το όργανό του θεωρούνταν "στοιχειωμένο" από τη δική του δεξιοτεχνία και έπρεπε να περάσει σε κάποιον αντάξιο συνεχιστή για να μην "σωπάσει" η μουσική της οικογένειας.
Σήμερα, φυσικά, οι Ρομά μουσικοί αγοράζουν τα όργανά τους από τα καλύτερα καταστήματα του κόσμου, όμως η παράδοση του να "φτιάχνουν" τον ήχο τους μόνοι τους, επεμβαίνοντας στις χορδές ή στα πνευστά, παραμένει ζωντανή.Η μεταμόρφωση του σιδηρουργού σε κατασκευαστή οργάνων είναι μια από τις πιο γοητευτικές πτυχές της τσιγγάνικης ιστορίας. Για τους Ρομά, η φωτιά και το μέταλλο ήταν στοιχεία ιερά, και ο σιδηρουργός (Amali) θεωρούνταν ένας άνθρωπος που μπορούσε να δαμάσει την ύλη.
Όταν ένας σιδηρουργός αποφάσιζε να φτιάξει ένα όργανο, δεν ακολουθούσε κανόνες ακουστικής φυσικής, αλλά τους νόμους της αντοχής και της "φωνής" του μετάλλου.
Η ΑΛΧΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΜΕΤΑΛΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Ο σιδηρουργός είχε το πλεονέκτημα να γνωρίζει πώς δονείται κάθε έλασμα. Αυτό ήταν καθοριστικό για την κατασκευή και τη συντήρηση των οργάνων:
Τα Χάλκινα Πνευστά: Όταν μια τρομπέτα ή ένα κορνέτο τσακιζόταν, ο σιδηρουργός του καταυλισμού ήταν ο μόνος που μπορούσε να το ισιώσει χωρίς να καταστρέψει τον ήχο. Χρησιμοποιούσαν καλούπια από σκληρό ξύλο και "έψηναν" το μέταλλο με τέτοιο τρόπο ώστε να ξαναβρεί τη λαμπρότητά του.
Οι Χορδές: Πριν την εμφάνιση των βιομηχανικών χορδών, οι σιδηρουργοί έπλαθαν λεπτά σύρματα από ασήμι ή ατσάλι. Αυτές οι χειροποίητες χορδές έδιναν έναν πιο τραχύ, πιο "γήινο" ήχο, που ταίριαζε απόλυτα στις αυτοσχεδιαστικές μελωδίες τους.
Το Τσίμπαλο: Η κατασκευή του τσιμπάλου απαιτούσε έναν συνδυασμό ξυλουργικής και μεταλλουργίας. Ο σιδηρουργός έπρεπε να φτιάξει το μεταλλικό πλαίσιο που θα άντεχε την τεράστια πίεση των χορδών.
ΤΟ ΞΥΛΟ ΚΑΙ ΤΟ "ΜΥΣΤΙΚΟ" ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ
Παρόλο που ο σιδηρουργός δούλευε το μέταλλο, η γνώση του για τη φωτιά τον βοηθούσε και στο ξύλο. Για να λυγίσουν τα πλαϊνά μιας κιθάρας ή ενός βιολιού, χρησιμοποιούσαν πυρακτωμένα σίδερα. Ο σιδηρουργός ήξερε ακριβώς πόσο έπρεπε να ζεσταθεί το σίδερο ώστε το ξύλο να λυγίσει χωρίς να καεί, δίνοντάς του το σχήμα της "γυναίκας", όπως αποκαλούσαν συχνά το σώμα του βιολιού.
"Όπως το πέταλο του αλόγου πρέπει να εφαρμόζει τέλεια για να τρέξει, έτσι και το ξύλο πρέπει να 'ψηθεί' σωστά για να τραγουδήσει," έλεγαν οι παλιοί τεχνίτες.
ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΠΟΥ ΓΙΝΟΝΤΑΝ ΜΟΥΣΙΚΗ
Υπήρχαν περιπτώσεις όπου τα ίδια τα εργαλεία της σιδηρουργικής μετατρέπονταν σε μουσικά όργανα:
Το Αμόνι: Σε πολλές παραδοσιακές τσιγγάνικες γιορτές, ο σιδηρουργός χτυπούσε το αμόνι ρυθμικά με το σφυρί του, δημιουργώντας έναν μεταλλικό κρότο που συνοδευόταν από τραγούδι. Αυτό θεωρείται ο πρόδρομος πολλών ρυθμικών σχημάτων των Βαλκανίων.
Οι Λαβίδες: Χρησιμοποιούνταν συχνά ως κρουστά, κλείνοντας και ανοίγοντάς τες ρυθμικά.
Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ
Για την κοινότητα, ο σιδηρουργός που έφτιαχνε όργανα ήταν ένας μάγος. Πίστευαν ότι κλείδωνε μέσα στο όργανο ένα κομμάτι από τη φωτιά του καμινιού του. Έτσι, ο μουσικός που έπαιρνε το όργανο στα χέρια του δεν είχε απλώς ένα αντικείμενο, αλλά ένα κομμάτι ζωντανής ενέργειας.
Αυτή η παράδοση της "μεταποίησης" και της επισκευής με ό,τι μέσα υπήρχαν διαθέσιμα, έπλασε τον ανθεκτικό χαρακτήρα της τσιγγάνικης μουσικής. Τίποτα δεν πεταγόταν, όλα μεταμορφώνονταν σε ήχο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου