ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Η ΜΥΗΣΗ ΣΤΗΝ «ΑΓΙΑ» ΤΕΧΝΗ
Στις αρχές της δεκαετίας του '20, στον Πειραιά, ένας νεαρός εκδορέας από τη Σύρο, ο ΜΑΡΚΟΣ
ΒΑΜΒΑΚΑΡΗΣ, άκουσε για πρώτη φορά τον ήχο του μπουζουκιού. Ήταν μια στιγμή αποκάλυψης. Όπως έγραψε ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του, ορκίστηκε πως αν δεν μάθαινε να παίζει αυτό το όργανο, θα του έκοβαν τα χέρια. Το πρώτο του όργανο δεν ήταν ένα λαμπερό, επαγγελματικό μπουζούκι, αλλά ένα ταπεινό ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ (ή αλλιώς τζουράς-μπουζούκι), ένα όργανο με μικρότερο σκάφος και πιο οξύ, «ξερό» ήχο.
Αυτό το μισομπούζουκο έγινε το σπαθί του στην πιάτσα του Πειραιά. Με αυτό το όργανο, ο Μάρκος άρχισε να πλάθει έναν νέο ήχο, παντρεύοντας τα βιώματα της Σύρου με την απόγνωση και τη δύναμη των λιμανιών. Το όργανο ήταν κατασκευασμένο με τις παραδοσιακές μεθόδους της εποχής: το σκάφος του
ήταν από ανθεκτικό ξύλο καρυδιάς, η ταστιέρα του απλή, χωρίς τα περίτεχνα φίλντισι των μεταγενέστερων οργάνων, και ο ήχος του είχε μια φυσική αγριάδα που ταίριαζε απόλυτα στη βαριά, βραχνή φωνή του Πατριάρχη.
Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟΤΗΤΑΣ
Στα χέρια του Μάρκου, το μισομπούζουκο έπαψε να είναι ένα περιθωριακό όργανο των τεκέδων. Το 1933, όταν ηχογράφησε το πρώτο του τραγούδι, το «Καραντουζένι», ο ήχος αυτού του συγκεκριμένου οργάνου «τρύπησε» τα γραμμόφωνα της εποχής. Το κούρδισμά του ήταν συχνά το λεγόμενο «ΝΤΟΥΖΕΝΙ» (ανοιχτά κουρδίσματα), που έδιναν έναν απόκοσμο, σχεδόν βυζαντινό χαρακτήρα στις μελωδίες του.
Οι οργανοποιοί της εποχής, όπως ο ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΑΖΑΡΙΔΗΣ (ο γνωστός Πεσματζόγλου), παρατηρούσαν τον Μάρκο να παίζει και κατάλαβαν ότι το όργανο έπρεπε να προσαρμοστεί στον τρόπο του. Το μισομπούζουκο του Μάρκου είχε μια ιδιαιτερότητα: τα τάστα του (τα «μπερντέδια») ήταν τοποθετημένα με τέτοιο τρόπο ώστε να βγάζουν τα «μόρια» της ανατολίτικης μουσικής, αλλά με την ακρίβεια που απαιτούσε η νέα, αστική λαϊκή μουσική που γεννιόταν τότε.
ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ: Η "ΦΡΑΓΚΟΣΥΡΙΑΝΗ" ΚΑΙ Η ΕΠΙΒΙΩΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ
Το 1935, σε μια παραλία της Σύρου, ο Μάρκος αντίκρισε μια όμορφη κοπέλα και, όπως ο ίδιος περιγράφει, «έχασε τα λογικά του». Επιστρέφοντας στον Πειραιά, πήρε το όργανό του και πάνω στο σκάφος αυτού του μισομπούζουκου «πάτησαν» οι πρώτες νότες της "ΦΡΑΓΚΟΣΥΡΙΑΝΗΣ". Ο ήχος του οργάνου ήταν τόσο καθαρός και διεισδυτικός, που κατάφερε να κάνει το μπουζούκι αποδεκτό ακόμα και στα σαλόνια της εποχής, σπάζοντας το άβατο του περιθωρίου.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, το μπουζούκι του Μάρκου πέρασε δύσκολες στιγμές. Ήταν η εποχή που ο Πατριάρχης του ρεμπέτικου αναγκάστηκε να γίνει πλανόδιος μουσικός για να επιβιώσει, παίζοντας σε ταβέρνες και χαμαιτυπεία. Το όργανο υπέφερε από την υγρασία και τις κακουχίες, όμως ο Μάρκος το πρόσεχε σαν τα μάτια του. Λέγεται ότι, παρά την πείνα, αρνήθηκε πολλές φορές να το πουλήσει, θεωρώντας ότι αν έχανε το όργανό του, θα έχανε την ίδια του την υπόσταση.
ΤΟ ΚΕΙΜΗΛΙΟ ΠΟΥ ΣΙΩΠΗΣΕ
Με το πέρασμα των δεκαετιών και την εμφάνιση του τετράχορδου μπουζουκιού από τον Χιώτη, ο Μάρκος παρέμεινε πιστός στην παράδοση. Το μισομπούζουκό του, με τις τρεις διπλές χορδές, παρέμεινε το σύμβολο μιας εποχής που η μουσική δεν χρειαζόταν ηλεκτρική ενίσχυση για να ακουστεί στις καρδιές των ανθρώπων.
Όταν ο Μάρκος «έφυγε» το 1972, το όργανο αυτό πέρασε στα χέρια της οικογένειάς του. Σήμερα, το μπουζούκι του Μάρκου Βαμβακάρη δεν είναι απλώς ένα έκθεμα. Φυλάσσεται με σεβασμό, έχοντας αποκτήσει μια σχεδόν θρησκευτική αξία για τους απανταχού λάτρεις του ρεμπέτικου. Όταν το βλέπει κανείς, προσέχει το φθαρμένο ξύλο εκεί που ακουμπούσε ο αντίχειρας του Μάρκου —ένα σημάδι που μαρτυρά τις χιλιάδες ώρες «σκαψίματος» πάνω στις χορδές.
ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ: Η ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΣΥΡΟ
Σήμερα, στο ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΡΚΟΥ ΒΑΜΒΑΚΑΡΗ στην Άνω Σύρο, οι επισκέπτες μπορούν να δουν προσωπικά του αντικείμενα και φωτογραφίες του οργάνου που σφράγισε μια ολόκληρη κουλτούρα. Η κληρονομιά αυτού του μισομπούζουκου ζει μέσα από κάθε νέο μουσικό που πιάνει το μπουζούκι και προσπαθεί να βγάλει εκείνη την «πενιά» —την κοφτή, την καθαρή, τη μάγκικη.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Ο ΗΧΟΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ
Το μισομπούζουκο του Μάρκου Βαμβακάρη μας θυμίζει ότι η ελληνική μουσική δεν γεννήθηκε σε ωδεία, αλλά μέσα από την ανάγκη για έκφραση των απλών ανθρώπων. Ήταν το όργανο που ένωσε την Ανατολή με τη Δύση πάνω σε μια ταστιέρα, αποδεικνύοντας ότι το ξύλο και το σύρμα μπορούν να μεταφέρουν την ψυχή ενός ολόκληρου λαού.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ
Για την τεκμηρίωση της έρευνας σχετικά με το όργανο του Μάρκου Βαμβακάρη:
ΒΑΜΒΑΚΑΡΗΣ, ΜΑΡΚΟΣ (1973). Αυτοβιογραφία (επιμέλεια Αγγελική Βέλλου-Κάιλ). Εκδόσεις Παπαζήση.
ΣΧΟΡΕΛΗΣ, ΤΑΣΟΣ (1977). Ρεμπέτικη Ανθολογία. Εκδόσεις Πλέθρον.
ΧΑΤΖΗΔΟΥΛΗΣ, ΚΩΣΤΑΣ. Αρχειακό υλικό και συνεντεύξεις για τους οργανοποιούς του Πειραιά.
ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΑΡΚΟΥ ΒΑΜΒΑΚΑΡΗ. Αρχείο εκθεμάτων και ιστορικών στοιχείων (Άνω Σύρος).
ΠΑΠΑΔΑΚΗΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ. Λαϊκοί Πρακτικοί Οργανοπαίχτες. Εκδόσεις Τροχαλία.
ΤΟ ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ ΤΟΥ ΜΑΡΚΟΥ ΒΑΜΒΑΚΑΡΗ (ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ)
Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΟΥ "ΣΚΑΨΙΜΑΤΟΣ" ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΟΡΓΑΝΟ
Όταν ο Μάρκος πήρε το πρώτο του μισομπούζουκο, το 1924, η κατάσταση στον Πειραιά ήταν εκρηκτική. Οι πρόσφυγες είχαν φέρει μαζί τους το ούτι και το κανονάκι, αλλά ο Μάρκος ήθελε κάτι πιο «αιχμηρό». Το πρώτο του όργανο, όπως περιγράφει ο ίδιος, το αγόρασε με οικονομίες από τη σκληρή δουλειά στο λιμάνι και τα σφαγεία. Δεν ήταν ένα ακριβό όργανο· ήταν ένα όργανο «της σειράς», φτιαγμένο από φθηνή καρυδιά, με ταστιέρα που δεν είχε κόκκαλο αλλά απλό ξύλο.
Όμως, ο Μάρκος είχε μια ιδιαιτερότητα στο παίξιμο που απαιτούσε από το όργανο να αντέχει. Δεν «χάιδευε» τις χορδές. Το παίξιμό του ήταν νευρώδες, με την πένα να χτυπάει το καπάκι του οργάνου. Αυτός είναι ο λόγος που τα μπουζούκια του Μάρκου είχαν πάντα μια βαθιά λακούβα στο ξύλο, ακριβώς κάτω από τις χορδές. Αυτό το «σκάψιμο» δεν ήταν ζημιά, ήταν το αποτύπωμα της έντασής του.
ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ "ΝΤΟΥΖΕΝΙΟΥ"
Μια λεπτομέρεια που συχνά παραλείπεται είναι ότι το μισομπούζουκο εκείνο δεν κουρντιζόταν πάντα με το σύγχρονο Ρε-Λα-Ρε. Ο Μάρκος χρησιμοποιούσε τα «ντουζένια», παλιά κουρδίσματα που άλλαζαν ανάλογα με τον «δρόμο» (τη σκάλα) του τραγουδιού.
Το Αραμπιέν ντουζένι: Για τραγούδια με ανατολίτικο χρώμα.
Το Καραντουζένι: Το κούρδισμα της μοναξιάς και του ντέρτιου. Αυτό απαιτούσε από το όργανο να έχει εξαιρετική σταθερότητα στο μανίκι, καθώς οι εναλλαγές της τάσης των χορδών θα μπορούσαν να το σκεβρώσουν. Το μισομπούζουκο του Μάρκου, παρόλο που ήταν μικρότερο σε μέγεθος, είχε «ψυχή» από ατσάλι.
ΟΙ "ΜΠΕΡΝΤΕΔΕΣ" ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΡΙΑ
Πριν επικρατήσουν τα σταθερά μεταλλικά τάστα, τα όργανα αυτά είχαν κινητά τάστα από έντερο ή σπάγκο, τους «μπερντέδες». Ο Μάρκος, αν και πέρασε στα μεταλλικά τάστα για να έχει πιο καθαρό ήχο στις ηχογραφήσεις, πάντα ζητούσε από τους οργανοποιούς (όπως τον θρυλικό Ζοζέφ) να τοποθετούν τα τάστα με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορεί να βγάζει τα «τριημιτόνια» και τις ιδιαιτερότητες της βυζαντινής οκταήχου. Το μισομπούζουκό του ήταν, ουσιαστικά, ένα «μαθηματικό» εργαλείο που μετέφραζε τον πόνο σε συχνότητες.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΖΟΖΕΦ
Αργότερα, ο Μάρκος απέκτησε όργανα από τον κορυφαίο ΖΟΖΕΦ ΤΕΡΖΙΒΑΣΙΑΝ. Ο Ζοζέφ έλεγε πως «ο Μάρκος δεν παίζει το μπουζούκι, το δέρνει». Γι' αυτό και του έφτιαχνε όργανα με πιο χοντρό καπάκι, για να μην σπάσουν από τη δύναμη της πένας του. Το μισομπούζουκο που έχουμε ως κειμήλιο σήμερα, κουβαλάει αυτή την κατασκευαστική φιλοσοφία: αντοχή, όγκος και ένας ήχος που «ξυρίζει».
ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ VS ΤΖΟΥΡΑΣ: Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΤΟΥ «ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΡΚΟΥ»
Στην ιστορία του ρεμπέτικου, ο όρος ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ δεν είναι απλώς ένα υποκοριστικό, αλλά περιγράφει ένα συγκεκριμένο υβριδικό όργανο που κατέχει τη δική του θέση στην οικογένεια των ταμπουράδων. Για να καταλάβουμε γιατί το όργανο του Μάρκου Βαμβακάρη δεν πρέπει να συγχέεται με τον τζουρά, πρέπει να κοιτάξουμε τις προδιαγραφές του:
1. Η ΚΛΙΜΑΚΑ (ΤΟ ΜΑΝΙΚΙ) Η βασική διαφορά βρίσκεται στο μήκος της χορδής που πάλλεται.
Το Μισομπούζουκο: Διαθέτει το μακρύ μανίκι ενός κανονικού μπουζουκιού (κλίμακα περίπου 67-68 εκατοστά). Αυτό επιτρέπει στον μουσικό να έχει την ίδια άνεση στις κινήσεις και την ίδια έκταση στις νότες όπως στο μεγάλο μπουζούκι.
Ο Τζουράς: Είναι ένα συνολικά μικρότερο όργανο, με κοντύτερο μανίκι και μικρότερη κλίμακα, γεγονός που αλλάζει την απόσταση ανάμεσα στα τάστα και την αίσθηση στο παίξιμο.
2. ΤΟ ΣΚΑΦΟΣ (ΤΟ ΗΧΕΙΟ)
Το Μισομπούζουκο: Ονομάζεται έτσι γιατί το σκάφος του έχει το μισό μέγεθος (όγκο) από το σκάφος ενός κανονικού μπουζουκιού. Είναι πιο ρηχό και πιο στενό, αλλά διατηρεί το σχήμα του «δάκρυος». Αυτός ο περιορισμένος όγκος δίνει στο όργανο τον χαρακτηριστικό «ξερό» και οξύ ήχο που ακούμε στις πρώτες ηχογραφήσεις του Μάρκου, ο οποίος «κόβει» μέσα στην ενορχήστρωση χωρίς να μπουκώνει.
Ο Τζουράς: Έχει ακόμα μικρότερο, σχεδόν μικροσκοπικό σκάφος, το οποίο συχνά είναι σκαφτό (από ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου) και παράγει έναν ήχο πιο πρίμο και λιγότερο «γεμάτο» από το μισομπούζουκο.
3. Ο ΗΧΟΣ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ Ο Μάρκος επέλεξε το μισομπούζουκο γιατί χρειαζόταν ένα όργανο που να είναι εύκολο στη μεταφορά (στα λιμάνια και τους τεκέδες), αλλά να έχει τη δύναμη και την ακρίβεια ενός κανονικού οργάνου. Το μισομπούζουκο του επέτρεπε να παίζει με την ίδια δεξιοτεχνία που θα έπαιζε σε ένα μεγάλο μπουζούκι, αλλά με μια ηχητική ταυτότητα που ήταν πιο επιθετική και λιγότερο «γλυκιά».
ΓΙΑΤΙ Ο ΜΑΡΚΟΣ ΕΛΕΓΕ «ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ» Στην αυτοβιογραφία του και στις διηγήσεις του, ο Μάρκος χρησιμοποιεί τον όρο με ακρίβεια. Για τους παλιούς οργανοπαίχτες, ο τζουράς θεωρούνταν συχνά ένα όργανο «συνοδείας» ή για προσωπική διασκέδαση, ενώ το μισομπούζουκο ήταν ένα πλήρες σολιστικό όργανο που μπορούσε να ηγηθεί μιας ορχήστρας.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ: > Όταν αναφερόμαστε στον Μάρκο Βαμβακάρη, ο όρος ΜΙΣΟΜΠΟΥΖΟΥΚΟ είναι ο μόνος ιστορικά και τεχνικά ορθός. Οποιαδήποτε ταύτιση με τον τζουρά αποτελεί ορολογικό λάθος που υποβαθμίζει την κατασκευαστική ιδιαιτερότητα του οργάνου που γέννησε τον Πειραιώτικο ήχο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου